મુંબઈ : દેશની સર્વોચ્ચ બેંક—રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દ્વારા ભારતીય બેંકિંગ અને નાણાકીય ક્ષેત્રમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના ઝડપથી વધી રહેલા ઉપયોગને ધ્યાનમાં રાખીને એક અત્યંત મહત્વનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આરબીઆઈએ બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે AI ટેક્નોલોજીથી ઉદ્ભવતા સંભવિત જોખમોને નિયંત્રિત કરવા અને તેનું યોગ્ય સંચાલન કરવા માટે એક વ્યાપક નવો ડ્રાફ્ટ (નવી માર્ગદર્શિકા) પ્રસ્તાવિત કર્યો છે. આ ગાઇડલાઇન્સનો મુખ્ય હેતુ ટેક્નોલોજીના આ યુગમાં ગ્રાહકોની ગુપ્ત માહિતી સુરક્ષિત રાખવાનો અને બેંકિંગ સિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવવાનો છે.

આરબીઆઈએ નોંધ્યું છે કે બેંકો ધિરાણ (લોન) ની મંજૂરી, ગ્રાહક સેવા (ચેટબોટ્સ), રિસ્ક મેનેજમેન્ટ અને ફ્રોડ ડિટેક્શન (છેતરપિંડી પકડવા) માટે મોટા પાયે AI અને મશીન લર્નિંગ (ML) નો ઉપયોગ કરી રહી છે. આ ટેક્નોલોજીથી કામકાજ ઝડપી બન્યું છે, પરંતુ તેની સાથે જ સાયબર હુમલા, ડેટા લીક અને અલ્ગોરિધમની ખામીઓના કારણે ગ્રાહકોના નાણાં જોખમમાં મુકાવાની શક્યતા પણ વધી ગઈ છે. આથી, હવે દરેક બેંકે AI મોડલ લાગુ કરતાં પહેલાં તેના જોખમોનું ચોક્કસ માળખું તૈયાર કરવું પડશે.

પારદર્શિતા અને જવાબદારી નક્કી કરવી ફરજિયાત

નવી પ્રસ્તાવિત માર્ગદર્શિકા અનુસાર, બેંકોએ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે કે તેમના દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા AI ટૂલ્સ સંપૂર્ણપણે પારદર્શક હોય અને તેના નિર્ણયો પાછળનું તર્ક સ્પષ્ટ હોય. જો કોઈ ગ્રાહકની લોન એપ્લિકેશન AI સિસ્ટમ દ્વારા રિજેક્ટ કરવામાં આવે, તો બેંક પાસે તેનું સ્પષ્ટ કારણ હોવું જરૂરી છે. આ ઉપરાંત, ત્રીજા પક્ષ (Third-Party) ના એઆઈ સોફ્ટવેર પર નિર્ભરતા ઘટાડવા અને જો કોઈ ગેરરીતિ થાય તો તેની સીધી જવાબદારી બેંકના ઉચ્ચ મેનેજમેન્ટ અને બોર્ડની રહેશે તેવું પણ સૂચવવામાં આવ્યું છે.

કેન્દ્રીય બેંકના આ આકરા વલણથી ડિજિટલ બેંકિંગ ક્ષેત્રે વધુ સુરક્ષા આવશે. તમામ હિતધારકો અને બેંકો પાસેથી આ પ્રસ્તાવિત નીતિ અંગે સૂચનો મંગાવવામાં આવ્યા છે, ત્યારબાદ આ નિયમોને સત્તાવાર રીતે સમગ્ર દેશમાં કાયદાકીય સ્વરૂપે લાગુ કરવામાં આવશે, જેથી આધુનિક ટેક્નોલોજીના ફાયદા સાથે દેશની નાણાકીય સુરક્ષા પણ અતૂટ રહે.

RBI ની AI માર્ગદર્શિકાની મુખ્ય વાતો:

·         નવો પ્રસ્તાવ: RBI એ બેંકોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના જોખમોને રોકવા માટે નીતિ ઘડી.

·         ડેટા સિક્યોરિટી: ગ્રાહકોની નાણાકીય વિગતો અને સાયબર સુરક્ષાના માપદંડો વધુ કડક બનાવવાની સૂચના.

·         બેંકોની જવાબદારી: ટેક્નોલોજીકલ ભૂલો કે છેતરપિંડીના કિસ્સામાં આઉટસોર્સિંગ કંપનીને બદલે બેંક સત્તાવાળાઓ સીધા જવાબદાર રહેશે.

·         પારદર્શક સિસ્ટમ: AI દ્વારા લેવાતા ઓટોમેટેડ નિર્ણયો (જેમ કે લોન અપ્રૂવલ) ના આંકડા અને લોજિક સ્પષ્ટ હોવા જોઈએ.