મુંબઈ, ૩૧ : દેશમાં ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં અભૂતપૂર્વ વધારો થયો હોવા છતાં બજારમાં નકલી નોટો (ફેક ઇન્ડિયન કરન્સી નોટ્સ) નું પરિભ્રમણ સંપૂર્ણપણે અટક્યું નથી અને તેનો ખતરો ફરી એકવાર વધી રહ્યો છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના ડેટા અનુસાર, વિવિધ બેંકોમાં જપ્ત કરવામાં આવેલી નકલી નોટોમાં ૫૦૦ રૂપિયાના મૂલ્યની નોટો સૌથી વધુ પ્રચલિત હોવાનો પર્દાફાશ થયો છે. સામાન્ય જનતા આ આર્થિક ફ્રોડનો ભોગ ન બને તે માટે સેન્ટ્રલ બેંકે વિશેષ માર્ગદર્શિકા જાહેર કરીને લોકોને અસલી અને નકલી કરન્સી વચ્ચેનો તફાવત ઓળખવા માટે જાગૃત રહેવા સત્તાવાર ચેતવણી આપી છે.

આરબીઆઈના સત્તાવાર ડેટા અનુસાર, હાલમાં બજારમાંથી ૧૦૦, ૨૦૦ અને ૫૦૦ રૂપિયાના મૂલ્યની નકલી નોટો મોટી સંખ્યામાં પકડાઈ રહી છે, જેમાં જાળસાજોનું મુખ્ય ટાર્ગેટ ૫૦૦ રૂપિયાની નોટ છે. બેંકિંગ એક્સપર્ટ્સના મતે, સામાન્ય નાગરિકો આસાનીથી અસલી નોટ ઓળખી શકે તે માટે પાંચ મુખ્ય સિક્યુરિટી ફીચર્સ તપાસવા જરૂરી છે. સૌપ્રથમ, નોટને પ્રકાશની સામે રાખતા મહાત્મા ગાંધીના ચિત્રની બાજુમાં સ્પષ્ટ વોટરમાર્ક દેખાય છે. બીજા ફીચરમાં, નોટની વચ્ચે રહેલા સિક્યુરિટી થ્રેડ (સુરક્ષા દોરો) પર હિન્દીમાં "ભારત" અને અંગ્રેજીમાં "RBI" લખેલું સ્પષ્ટ વાંચી શકાય છે, જે નકલી નોટોમાં કાં તો હોતું નથી અથવા તૂટક હોય છે.

આ ઉપરાંત, અસલી ૫૦૦ રૂપિયાની નોટની સૌથી મોટી વિશેષતા તેનો કલર-શિફ્ટિંગ પ્રોપર્ટી છે. જ્યારે તમે નોટને થોડી નમાવો છો, ત્યારે તેના પર લખેલા '500' ના આંકડાનો રંગ લીલામાંથી બદલાઈને વાદળી (બ્લુ) થઈ જાય છે. ચોથા મહત્વના ફીચરમાં, દ્રષ્ટિહીન લોકો અને સામાન્ય નાગરિકોના સ્પર્શ માટે નોટના કેટલાક ભાગો એમ્બોસ (ઉપસાવેલા) કરવામાં આવ્યા છે. મહાત્મા ગાંધીનું ચિત્ર, અશોક સ્તંભ, ગેરંટી કલમ અને ગવર્નરની સહી પર આંગળી ફેરવવાથી તે થોડા ઊંચા થયા હોય તેવો સ્પષ્ટ અહેસાસ થાય છે, જે હાઈ-ક્વોલિટી પ્રિન્ટિંગ ટેકનોલોજી વિના અશક્ય છે.

તબીબી અને કાનૂની દ્રષ્ટિએ, જો કોઈ વ્યક્તિને વ્યવહાર દરમિયાન નકલી નોટ મળી આવે, તો તેણે તેને બજારમાં આગળ ચલાવવાનો પ્રયાસ બિલકુલ કરવો જોઈએ નહીં, કારણ કે જાણીજોઈને નકલી ચલણનો ઉપયોગ કરવો એ કાયદાકીય રીતે મોટો ગુનો બને છે. આરબીઆઈની ગાઈડલાઈન મુજબ, આવી શંકાસ્પદ નોટને તાત્કાલિક નજીકની કોઈપણ બેંક શાખામાં ચકાસણી માટે જમા કરાવવી જોઈએ. બેંક સત્તાવાળાઓ દ્વારા તેની વિસ્તૃત તપાસ કરવામાં આવશે અને જો તે નકલી સાબિત થશે તો બેંક તેને કાયમ માટે જપ્ત કરી લેશે. જોકે, વર્તમાન નિયમો અનુસાર ગ્રાહકને આ નકલી નોટના બદલામાં કોઈ વળતર કે ચૂકવણી મળતી નથી, તેથી સાવચેતી જ બચાવ છે.

ભૂતકાળમાં વર્ષ ૨૦૧૬ ના નોટબંધીના ઐતિહાસિક નિર્ણય પાછળનું એક મુખ્ય કારણ નકલી નોટોના નેટવર્કને તોડવાનું હતું, પરંતુ સમય જતાં ગુનેગારોએ નવી નોટોની પણ નકલ બનાવવાની કોશિશ શરૂ કરી દીધી છે. આ સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે નાણા મંત્રાલય અને આરબીઆઈ આગામી સમયમાં કરન્સી નોટોના સિક્યુરિટી ફીચર્સને વધુ કડક અને ડિજિટલ કોડિંગથી સજ્જ કરવાનું આયોજન કરી રહ્યા છે. બેંકોને પણ એટીએમ (ATM) અને કેશ કાઉન્ટર્સ પર અદ્યતન ફેક કરન્સી ડિટેક્ટર મશીનો લગાવવાના કડક આદેશો આપવામાં આવ્યા છે, જેથી આર્થિક વ્યવસ્થાને નુકસાન પહોંચાડતા આ દૂષણને જડમૂળથી નાબૂદ કરી શકાય.