પુણે : પુણે સ્થિત પ્રતિષ્ઠિત 'ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ' (IISER) સંસ્થા દ્વારા એક વિવાદાસ્પદ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. સોશિયલ મીડિયા પર ભારે વિરોધ અને વિવાદ ઉભો થયા બાદ સંસ્થાએ જેલમાં બંધ એક્ટિવિસ્ટ ઉમર ખાલિદ દ્વારા લેખિત પુસ્તકને પોતાની લાઇબ્રેરીમાંથી ત્વરિત ધોરણે હટાવી લીધું છે, જેને લઈને શૈક્ષણિક અને રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચાઓનો દોર શરૂ થઈ ગયો છે.

પ્રાપ્ત વિગતો અનુસાર, કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત આ સ્વાયત્ત સંસ્થાની લાઇબ્રેરીમાં 'ફ્રેક્ચર્ડ કોમ્યુનિટીઝ: આદિવાસી હિસ્ટ્રીઝ એન્ડ ધ પોલિટિક્સ ઓફ પાવર' નામક પુસ્તકને નવા ઉમેરા તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સોશિયલ મીડિયા લિસ્ટિંગ સામે કેટલાક વર્તુળો દ્વારા તીવ્ર વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યા બાદ, સંસ્થાએ પર્યાવરણ અને શાંતિ જાળવી રાખવાના હેતુથી આ પગલું ભર્યું છે.

આ પુસ્તક મૂળરૂપે લેખકના પીએચડી સંશોધન કાર્ય પર આધારિત છે, જેમાં ઝારખંડના સિંઘભૂમ ક્ષેત્રમાં છેલ્લા બે દાયકાથી ચાલી રહેલા રાજ્ય નિર્માણ, વસાહતી શાસન અને આદિવાસી-રાજ્ય સત્તા સંબંધોની ઊંડાણપૂર્વક સમીક્ષા કરવામાં આવી છે અને મુખ્યત્વે હો સમુદાય પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરાયું છે.

સંસ્થા દ્વારા જારી કરાયેલા સત્તાવાર નિવેદનમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે તેમની લાઇબ્રેરીમાં દર મહિને વિવિધ ક્ષેત્રોમાંથી પચાસથી વધુ પુસ્તકો નિયમિતપણે ઉમેરવામાં આવે છે અને આ પુસ્તક સંગ્રહ સમિતિની ભલામણોથી તૈયાર થાય છે. જો કે, આ પુસ્તક બાબતે વિવાદ ધ્યાને આવતા જ કોઈપણ પ્રકારની ગેરસમજ કે અશાંતિ ટાળવા માટે સાવચેતીના ભાગરૂપ તેને હટાવવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો.

આ વિવાદના કેન્દ્રમાં રહેલા ઉમર ખાલિદ ભૂતકાળમાં જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટી (JNU) ના વિદ્યાર્થી રહી ચૂક્યા છે, જેમની સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૦માં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં દિલ્હીમાં થયેલા ભયાનક રમખાણોના માસ્ટરમાઈન્ડ હોવાના ગંભીર આરોપસર કડક ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિઓ (નિવારણ) કાયદા (UAPA) હેઠળ તેમની સામે ફોજદારી કેસ દાખલ કરાયેલો છે, જેમાં અગાઉના રમખાણો દરમિયાન ૫૩ લોકોના મૃત્યુ થયા હતા અને ૭૦૦ થી વધુ લોકો ઘાયલ થયા હતા.

આ ઘટના બાદ સંસ્થાના વહીવટી તંત્ર દ્વારા ભવિષ્યમાં આ પ્રકારના પુસ્તકોના સમાવેશ અંગે કયા પ્રકારની નીતિ અપનાવવી તેની સઘન તપાસ અને સમીક્ષા કરવામાં આવશે. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પુસ્તકોની પસંદગી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના મુદ્દે આ ઘટનાએ ફરી એકવાર દેશભરમાં ભારે ચર્ચા જગાવી છે.