તા. ૧૨ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૩ ગુરૂવાર
વૈશ્વિક સ્તરે ઓવર ટુરિઝમ સામે વિરોધઃ પ્રવાસન નીતિઓમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર
વિશ્વભરના ઘણા પ્રવાસન સ્થળો પર્યાવરણીય નુકસાન, કચરો, ટ્રાફિક અને અતિપ્રવાસને કારણે સ્થાનિક જીવન પર વધતા દબાણનો સામનો કરી રહ્યા છે : ભારતના પર્વતીય અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં પણ આ પડકારો વધી રહ્યા છે. પ્રવાસન સ્થળોની વહન ક્ષમતા નક્કી કરવાની જરૂર છે. આપણે ભૂટાન પાસેથી શીખી શકીએ છીએ કે પ્રવાસન અને પર્યાવરણને કેવી રીતે સંતુલિત કરવું
નવી દિલ્હી તા.૩૧: એક સુંદર પર્વત, શાંત તળાવ અથવા અસ્પૃશ્ય ઉચ્ચપ્રદેશનો ફોટો સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થાય છે. આગામી થોડા મહિનામાં, મુલાકાતીઓની સંખ્યા વધવા લાગે છે. રસ્તાઓ બનાવવામાં આવે છે, પાર્કિગ લોટ ભરાય છે, હોટલ અને હોમસ્ટે ખુલે છે, કાફે ઉગે છે, અને પ્રવાસીઓનો ધસારો આ સ્થળને મુલાકાત લેવી જ જોઈએ સ્થળ બનાવે છે. જોકે, વાર્તાનો બીજો ભાગ ઘણીવાર અવગણવામાં આવે છે. આમાં પાણીનાસ્ત્રેતોનું સુકાઈ જવું, કચરો વધવો, ગટરનું દબાણ, ટ્રાફિક અને ધીમે ધીમે બદલાતી સ્થાનિક જીવનશૈલીનો સમાવેશ થાય છે. આ સમસ્યા કોઈ એક સ્થળ કે દેશ પૂરતી વિશિષ્ટ નથી. વિશ્વભરના ઘણા પર્યટન સ્થળો આ જ મુદ્દાનો સામનો કરી રહ્યા છે.
મર્યાદિત ક્ષમતા ૨૨-૨૩ ઓગસ્ટના રોજ, કેરળના મદાયિરપ્પારામાં સ્થાનિકો અને પર્યાવરણવાદીઓએ વધુ પડતા પર્યટન સામે વિરોધ કર્યો. આ વિરોધ એક અલગ ચિત્ર દર્શાવે છે. દુર્લભ લેટેરાઇટ ઉચ્ચપ્રદેશને વધતા પ્રવાસીઓના દબાણથી બચાવવાની માંગ ફક્ત કુદરતી સ્થળના રક્ષણનો પ્રશ્ન નથી. તે એવી માનસિકતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવે છે જે કોઈ સ્થળને લોકપ્રિય બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે પરંતુ તે લોકપ્રિયતાની હદ નક્કી કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે. પ્રવાસીઓની સંખ્યા અનંત હોઈ શકે છે, પરંતુ પર્વત, ઉચ્ચપ્રદેશ, તળાવ અથવા જંગલની સહન કરવાની ક્ષમતા અનંત નથી.
સમસ્યાનું કારણઃ કોઈ સ્થળે પ્રવાસીઓનો ધસારો સ્વાભાવિક રીતે સમસ્યા નથી. પર્યટન સ્થાનિક રોજગારનું સર્જન કરે છે, નાના વ્યવસાયોને ટેકો આપે છે અને દૂરના વિસ્તારોને આર્થિક તકો પૂરી પાડે છે. સમસ્યા ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે પ્રવાસીઓની સંખ્યા સ્થળના સંસાધનો, જૈવવિવિધતા અને સ્થાનિક જીવનની ક્ષમતા કરતાં વધી જાય છે. બાર્સેલોના, મેલોર્કા અને હવે સ્પેનના માર્સેલીથી લઈને ઇટાલી, પોર્ટુગલ અને યુકેના નાના ગામડાઓ સુધી, સ્થાનિક લોકો પૂછી રહ્યા છે કે, પર્યટન કોના માટે છે?ૅ
પ્રશ્ન બદલોઃ ભારતમાં ચિત્ર બહુ અલગ નથી. મનાલી, શિમલા, મસૂરી, નૈનિતાલ, ઋષિકેશ, ગોવા, લેહ, કાશ્મીર અને હવે ઉત્તરાખંડના ઘણા શાંત હિલ સ્ટેશનોમાં પર્યટનમાં તેજી સાથે, એ જ પ્રશ્નો ઉભા થઈ રહ્યા છેઃ શું રસ્તાઓ, પાણી, ગટર, કચરાનું વ્યવસ્થાપન અને સ્થાનિક ઇકોલોજી આટલી મોટી સંખ્યામાં લોકોના દબાણનો સામનો કરી શકે છે? આને વહન ક્ષમતાના પ્રશ્ન તરીકે સમજવામાં આવે છે. કમનસીબે, પર્યટન સ્થળોના વિકાસમાં પહેલો પ્રશ્ન ઘણીવાર એ હોય છે કે કેટલા પ્રવાસીઓને લાવી શકાય છે, જ્યારે પ્રશ્ન એ હોવો જોઈએ કે સ્થળ કેટલા પ્રવાસીઓને નુકસાન વિના સંભાળી શકે છે? આ તફાવત નાનો લાગે છે, પરંતુ તે પર્યટન નીતિની સંપૂર્ણ દિશા બદલી નાખે છે.
પર્વતો સંવેદનશીલ છેઃ આ પ્રશ્ન આબોહવા પરિવર્તનના યુગમાં વધુ ગંભીર બની જાય છે. પર્વતો પહેલાથી જ ભૂસ્ખલન, અચાનક પૂર, બદલાયેલા પાણીનાસ્ત્રોતો અને અતિશય વરસાદ જેવી ઘટનાઓ માટે સંવેદનશીલ છે. નાજુક પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ ધરાવતા વિસ્તારોમાં અનિયંત્રિત બાંધકામ અને પ્રવાસન દબાણ જોખમને વધુ વધારી શકે છે.
નફાકારકઃ વધુ પડતા પર્યટનથી ઝઝૂમી રહેલા વિશ્વમાં, કેટલાક દેશોએ એ સ્વીકારવાનું શરૂ કર્યું છે કે ઓછા પ્રવાસીઓનો અર્થ હંમેશા ઓછી આવક નથી. ભૂતાન એક મુખ્ય ઉદાહરણ છે. તેણે લાંબા સમયથી ઉચ્ચ-મૂલ્ય, ઓછી અસરૅ ધરાવતા પર્યટનની નીતિ અપનાવી છે. પ્રવાસીઓ પાસેથી ટકાઉ વિકાસ ફી વસૂલવામાં આવે છે. પર્યાવરણ અને સ્થાનિક સમુદાયો પર અનુચિત દબાણ ન આવે તે રીતે પર્યટનને નિયંત્રિત કરવાના પ્રયાસો કરવામાં આવે છે. થાઇલેન્ડમાં માયા ખાડી વધુ સ્પષ્ટ સંદેશ મોકલે છે. વધુ પડતા પર્યટનથી દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ અને કોરલ રીફને નુકસાન થયા પછી લાંબા સમય સુધી પર્યટન બંધ હતું, પરંતુ પછીથી તેને નિયંત્રિત રીતે ફરીથી ખોલવામાં આવ્યું.
સંખ્યાઓ નક્કી કરવી જોઈએઃ ભારત માટે આ અભિગમ અપનાવવાનો સમય આવી ગયો છે. દરેક લોકપ્રિય પર્યટન સ્થળ માટે, તે વિસ્તારની પાણી અને ગટર ક્ષમતા અનુસાર, એક દિવસમાં કેટલા લોકો ત્યાં મુલાકાત લઈ શકે છે, કેટલા વાહનો પ્રવેશી શકે છે, કેટલું બાંધકામ કરી શકાય છે અને કેટલી હોટલોમાં સમાવી શકાય છે તે અગાઉથી નક્કી કરવું જોઈએ.
(9:59 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
