(જીતેન્દ્ર રૂપારેલિયા) વાપી: ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીનો ૨૯ અને ૩૦ ઓગસ્ટ દરમિયાન યોજાયેલો બે દિવસીય ઉઝબેકિસ્તાન પ્રવાસ ભારતની મધ્ય એશિયા નીતિ તથા વૈશ્વિક કૂટનીતિ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક સાબિત થયો છે. વડાપ્રધાન મોદીએ તાશ્કંદ ખાતે ઉઝબેકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ શાવકત મિર્ઝિયોયેવ સાથે પ્રતિનિધિમંડળ સ્તરની વ્યાપક અને ફળદાયી ચર્ચા કરી હતી. આ બેઠક દરમિયાન બંને દેશોએ પોતાના પરસ્પર સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવીને તેને ‘વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી’ના સર્વોચ્ચ સ્તરે લઈ જવાનો ઐતિહાસિક સંકલ્પ કર્યો છે. આ મહત્વપૂર્ણ મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે કુલ ૧૧ મહત્વના કરારો અને સમજૂતીઓ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે, જેનાથી ઊર્જા, ખનિજ સંપત્તિ, ડિજિટલ ટેકનોલોજી, શિક્ષણ, સંસ્કૃતિ અને પ્રવાસન ક્ષેત્રે દ્વિપક્ષીય સહયોગના નવા માર્ગો ખુલ્યા છે.

દ્વિપક્ષીય વેપારને પાંચ ગણો વધારી ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫ અબજ ડોલર કરવાનો લક્ષ્યાંક: ભારત અને ઉઝબેકિસ્તાન વચ્ચે હાલમાં વાર્ષિક ૧ અબજ અમેરિકી ડોલરથી વધુનો વેપાર થાય છે. આ આર્થિક સંબંધોને નવી ગતિ આપવા માટે બંને દેશોએ વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપાર ૫ અબજ અમેરિકી ડોલર સુધી પહોંચાડવાનું મહત્વકાંક્ષી લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યું છે. આ લક્ષ્યને પૂર્ણ કરવા માટે વેપાર માર્ગમાં આવતા તમામ બિન-ટેરિફ અવરોધોને તાત્કાલિક દૂર કરવા, નવા ઔદ્યોગિક અને કૃષિ ઉત્પાદનોના આદાનપ્રદાનને વેગ આપવા તેમજ પરસ્પર મૂડીરોકાણ વધારવા માટે એક વિશેષ ‘સંયુક્ત કાર્યકારી જૂથ’ ની રચના કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.

પરમાણુ ઊર્જા માટે યુરેનિયમ અને ક્રિટિકલ મિનરલ્સમાં વ્યુહાત્મક સહકાર: આ પ્રવાસનું સૌથી મોટું અને દીર્ઘકાલીન પરિણામ પરમાણુ ઊર્જા ક્ષેત્રે યુરેનિયમ પુરવઠા માટેનું સંયુક્ત માળખું છે. ઉઝબેકિસ્તાન વિશ્વમાં યુરેનિયમનો અગ્રણી ઉત્પાદક દેશ છે, અને ભારતની નાગરિક પરમાણુ ઊર્જાની વધતી જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે લાંબા ગાળાના યુરેનિયમ સપ્લાય અંગે મહત્વપૂર્ણ સહમતિ સધાઈ છે. આ કરાર ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક આત્મનિર્ભરતા માટે માઇલસ્ટોન સાબિત થશે. આ ઉપરાંત આધુનિક ટેકનોલોજી અને ઈલેક્ટ્રિક વાહનો માટે અનિવાર્ય એવા લિથિયમ સહિતના ક્રિટિકલ અને વ્યૂહાત્મક ખનિજોના સંશોધન, ખાણકામ, પ્રોસેસિંગ અને વેલ્યુ-એડેડ ઉત્પાદનોના નિર્માણ માટે ભારતીય કંપનીઓને ઉઝબેકિસ્તાનમાં વ્યાપક તકો ઉપલબ્ધ કરાવવા પર સહમતિ બની છે.

ડિજિટલ ભારતની ‘યુપીઆઈ કૂટનીતિ’ અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે વિસ્તરણ: ભારતની ડિજિટલ ક્રાંતિનો લાભ હવે મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચ્યો છે. નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયાની આંતરરાષ્ટ્રીય શાખા (એનપીસીઆઈ ઇન્ટરનેશનલ) અને ઉઝબેકિસ્તાનના નેશનલ ઇન્ટરબેન્ક પ્રોસેસિંગ સેન્ટર વચ્ચે થયેલા કરાર હેઠળ ભારતની યુપીઆઈ એપ્લિકેશન્સ દ્વારા ઉઝબેકિસ્તાનના ‘યુઝક્યુઆર’ ક્યુઆર કોડ સ્કેન કરીને સીધી વેપારી ચુકવણી થઈ શકશે. આ સુવિધાથી પ્રવાસીઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને વેપારીઓને મોટી રાહત મળશે. તાશ્કંદમાં ભારતના સહયોગથી વર્ષ ૨૦૧૯માં સ્થાપિત આઈટી પાર્કની સફળતા બાદ હવે બંને દેશોએ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ), સાયબર સિક્યોરિટી, સ્પેસ ટેકનોલોજી અને સ્ટાર્ટઅપ ક્ષેત્રે ટેકનોલોજી પાર્ક્સ અને યુનિવર્સિટીઓ વચ્ચે સીધું જોડાણ વધારવાનું નક્કી કર્યું છે.

શિક્ષણ, સંસ્કૃતિ, પર્યાવરણ અને ૧૧ મહત્વની સમજૂતીઓ: આ ઐતિહાસિક પ્રવાસ દરમિયાન દ્વિપક્ષીય સંબંધોને મજબૂત બનાવતા ૧૧ કરારો સંપન્ન થયા છે, જેમાં વર્ષ ૨૦૨૬થી ૨૦૩૦ માટે સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાન કાર્યક્રમ, પ્રાચીન બૌદ્ધ વારસાના સ્થળો ફયાઝ તેપા અને કારા તેપાનું સંરક્ષણ, આર્કાઇવ્સ ક્ષેત્રે સહયોગ, આયુર્વેદ તથા પરંપરાગત ચિકિત્સા પદ્ધતિઓનો પ્રસાર, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર, પ્રવાસન પ્રોત્સાહન, રાજદ્વારી તાલીમ, નાણાકીય સંવાદ તેમજ ઉચ્ચ શિક્ષણ અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનનો સમાવેશ થાય છે. પર્યાવરણ સંરક્ષણ ક્ષેત્રે ભારતે ઉઝબેકિસ્તાનના સંકટગ્રસ્ત આરલ સાગર વિસ્તારમાં હરિયાળી પુનર્જીવિત કરવા અને વૃક્ષારોપણ માટે ૧૦ લાખ અમેરિકી ડોલરની વિશેષ નાણાકીય સહાયની જાહેરાત કરી છે.

લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી સ્મારકની મુલાકાત અને ભાવપૂર્ણ શ્રદ્ધાંજલિ: પ્રવાસ દરમિયાન વડાપ્રધાન મોદીએ તાશ્કંદ ખાતે ભારતના પૂર્વ વડાપ્રધાન સ્વર્ગસ્થ લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીના સ્મારકની મુલાકાત લઈને તેમને ભાવપૂર્ણ પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરી હતી. આ ઉપરાંત તેમણે મહાત્મા ગાંધી સેન્ટર અને તાશ્કંદ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઑફ ઓરિએન્ટલ સ્ટડીઝની મુલાકાત લઈને ભારતીય સંસ્કૃતિ અને હિન્દી ભાષાનો અભ્યાસ કરતા સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓ સાથે સંવાદ સાધ્યો હતો.

ઉઝબેકિસ્તાનની બે દિવસીય સફળ રાજદ્વારી મુલાકાત પૂર્ણ કર્યા બાદ વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદી હવે પ્રવાસના અંતિમ તબક્કામાં શાંઘાઈ સહયોગ સંગઠન (એસસીઓ) શિખર સંમેલનમાં કિર્ગિસ્તાન ખાતે ભાગ લઈ રહ્યા છે.

ગુજરાત અને સમરકંદ પ્રદેશ વચ્ચે સીધી ભાગીદારી

વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીના આ પ્રવાસમાં ગુજરાત માટે પણ ગૌરવપૂર્ણ સિદ્ધિ જોડાઈ છે. ગુજરાત રાજ્ય અને ઉઝબેકિસ્તાનના ઐતિહાસિક તેમજ આર્થિક કેન્દ્ર સમાન સમરકંદ પ્રદેશ વચ્ચે સીધો ભાગીદારી કરાર કરવામાં આવ્યો છે.

આ મહત્વપૂર્ણ સમજૂતીથી ગુજરાત અને સમરકંદ વચ્ચે વેપાર, ઔદ્યોગિક મૂડીરોકાણ, કાપડ ઉદ્યોગ, હીરા અને ઝવેરાત, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ઉચ્ચ શિક્ષણ, પ્રવાસન અને સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનના ક્ષેત્રે સીધા સંબંધો સ્થાપિત થશે. આ કરારથી ગુજરાતના વેપારીઓ અને ઉદ્યોગસાહસિકો માટે મધ્ય એશિયાના બજારોમાં પ્રવેશવાના નવા દ્વાર ખુલ્યા છે.

પ્રવાસના મુખ્ય વ્યૂહાત્મક પાસાં અને ઉપલબ્ધિઓ

સર્વોચ્ચ સન્માન ‘ઓલી દરજાલી દોસ્તલિક’: બંને દેશોના મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધોને ગાઢ બનાવવા બદલ રાષ્ટ્રપતિ મિર્ઝિયોયેવે વડાપ્રધાન મોદીને ઉઝબેકિસ્તાનના સર્વોચ્ચ રાજ્ય સન્માનથી નવાજ્યા.

૩૦ દિવસની વિઝા-મુક્ત મુસાફરી: ભારતીય નાગરિકો અને પ્રવાસીઓ માટે ઉઝબેકિસ્તાન સરકારે ૩૦ દિવસ માટે વિના મૂલ્યે વિઝા-મુક્ત પ્રવેશની જાહેરાત કરી.

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં સમર્થન: સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (યુએનએસસી)માં ભારતના કાયમી સભ્યપદની દાવેદારીને ઉઝબેકિસ્તાને પોતાનું મજબૂત સમર્થન પુનરાવર્તિત કર્યું.

આતંકવાદ સામે ઝીરો ટોલરન્સ: સરહદ પારના આતંકવાદ, ધાર્મિક કટ્ટરવાદ અને અલગાવવાદ સામે બંને દેશોએ સંયુક્ત લડત આપવા ‘આતંકવાદ વિરોધી સંયુક્ત કાર્યકારી જૂથ’ને વધુ સક્રિય બનાવવાનો સંકલ્પ કર્યો