નવી દિલ્‍હી તા.૧૧: અમેરિકા-ઈરાન તણાવ અને પશ્ચિમ એશિયામાં વધતી અનિﾍતિતા વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર અસર કરી રહી છે. ભારત જેવા દેશો માટે આ પરિસ્‍થિતિ વધુ પડકારજનક બની શકે છે, જે તેમની જરૂરિયાતોનો મોટો હિસ્‍સો આયાત કરે છે. હૈદરાબાદમાં એક ભાષણમાં, વડા પ્રધાન નરેન્‍દ્ર મોદીએ લોકોને બળતણનો વપરાશ ઘટાડવા, રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ ઓછો કરવા, એક વર્ષ માટે સોનું ખરીદવાનું ટાળવા અને બિનજરૂરી વિદેશ પ્રવાસ ટાળવા વિનંતી કરી. રાજકીય અને આર્થિક નિષ્‍ણાતો માને છે કે આ અપીલ ભવિષ્‍યમાં સંભવિત આર્થિક દબાણનો સંકેત હોઈ શકે છે. જોકે, સરકાર દ્વારા હજુ સુધી કોઈ નવા નિર્ણયોની સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી.

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્‍તરે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં સતત વધઘટ ભારતની સરકારી માલિકીની તેલ કંપનીઓ પર ભારે દબાણ લાવી રહી છે. ઇન્‍ડિયન ઓઇલ, બીપીસીએલ અને એચપીસીએલ જેવી સરકારી માલિકીની કંપનીઓ હાલમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ સ્‍થિર રાખી રહી છે, પરંતુ તેમને નોંધપાત્ર નુકસાન થઈ રહ્યું છે. અહેવાલો દર્શાવે છે કે આ કંપનીઓ દર મહિને રૂા.૩૦,૦૦૦ કરોડ સુધીનું નુકસાન સહન કરી રહી છે. આનો અર્થ એ છે કે તેઓ વાસ્‍તવિક ખર્ચ કરતાં ઓછી કિમતે બળતણ વેચી રહી છે. બળતણ બચાવવાની વડા પ્રધાનની અપીલને આ દબાણ સાથે જોડી શકાય છે. ઘણા નિષ્‍ણાતો માને છે કે જો વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવ ઊંચા રહેશે, તો ભવિષ્‍યમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધી શકે છે.

વડા પ્રધાન નરેન્‍દ્ર મોદીની અપીલથી સોના બજાર અને નીતિ વર્તુળોમાં નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. રવિવારે હૈદરાબાદમાં એક કાર્યક્રમ દરમિયાન, પીએમ મોદીએ લોકોને બિનજરૂરી સોનાની ખરીદી ટાળવા, બળતણનો વપરાશ ઘટાડવા અને આગામી વર્ષ માટે વિદેશ પ્રવાસમાં સંયમ રાખવા વિનંતી કરી. આનાથી એવી અટકળોને વેગ મળ્‍યો છે કે જો પશ્ચિમ એશિયામાં કટોકટી વધુ ઘેરી બને અને કાચા તેલના ભાવમાં વધારો ચાલુ રહે, તો સરકાર સોનાની આયાત જકાત વધારવા જેવા પગલાં લઈ શકે છે

જોકે કેન્‍દ્ર સરકાર દ્વારા સોનાની આયાત જકાતમાં વધારો કરવા અંગે હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી, બજાર નિષ્‍ણાતો પીએમ મોદીના નિવેદનને સંભવિત આકસ્‍મિક યોજના ના સંકેત તરીકે જોઈ રહ્યા છે.

ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા સોનાના આયાતકારોમાંનો એક છે, અને સ્‍થાનિક માંગનો નોંધપાત્ર હિસ્‍સો આયાત દ્વારા પૂર્ણ થાય છે. તેથી, જો કાચા તેલના ભાવ વધે અથવા વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલા ખોરવાઈ જાય, તો દેશના આયાત બિલમાં તીવ્ર વધારો થઈ શકે છે.

ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા સોનાના આયાતકારોમાંનો એક છે. વાર્ષિક ધોરણે મોટા પ્રમાણમાં સોનાની આયાત કરવામાં આવે છે, જેનાથી વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર પર દબાણ આવે છે. હાલમાં, કર અને કસ્‍ટમ ડ્‍યુટી સહિત સોનાની આયાત પર અસરકારક ડ્‍યુટી આશરે ૬ ટકા છે. જોકે, સોનાની ખરીદી ઘટાડવાની વડા પ્રધાનની અપીલ બાદ, ચર્ચાઓ તેજ થઈ ગઈ છે કે સરકાર સોનાની આયાત ડ્‍યુટી વધારી શકે છે. આનો હેતુ સોનાની માંગને નિયંત્રિત કરવા અને ડોલરનો વપરાશ ઘટાડવાનો હોઈ શકે છે. નિષ્‍ણાતો માને છે કે સોનાની આયાત ઘટાડવાથી ભારતની વેપાર ખાધ ઘટાડવામાં અને રૂપિયાને મજબૂત બનાવવામાં મદદ મળી શકે છે.

વડા પ્રધાને લોકોને બિન-આવશ્‍યક વિદેશ યાત્રા મુલતવી રાખવાની પણ અપીલ કરી છે. આ પછી, ઉદારીકરણ રેમિટન્‍સ સ્‍કીમ (LRS) નિયમોમાં સંભવિત ફેરફારો અંગે પણ ચર્ચાઓ શરૂ થઈ છે. હાલમાં, RBI નિયમો હેઠળ, ભારતીય નાગરિકો નાણાકીય વર્ષમાં ડોલર ૨૫૦,૦૦૦ સુધી વિદેશ મોકલી શકે છે. આનો ઉપયોગ વિદેશમાં અભ્‍યાસ, રોકાણ, મુસાફરી, મિલકત ખરીદવા અને સંબંધીઓને મદદ કરવા જેવા હેતુઓ માટે થાય છે. નિષ્‍ણાતો માને છે કે જો વિદેશી હૂંડિયામણનું દબાણ વધે છે, તો સરકાર અથવા ય્‍ગ્‍ત્‍ આ મર્યાદા અંગે કડક પગલાં લઈ શકે છે. જોકે, હજુ સુધી આવી કોઈ સત્તાવાર દરખાસ્‍ત કરવામાં આવી નથી.

ઘણા નિષ્‍ણાતો વડા પ્રધાનની અપીલને આર્થિક સતર્કતૉ ના સંદેશ તરીકે અર્થઘટન કરે છે. ભારત હાલમાં તેલના ઊંચા ભાવ, વૈશ્વિક અનિﾍતિતા અને આયાત દબાણ સહિત અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. જો લોકો ઇંધણ બચાવે, સ્‍થાનિક પર્યટનને પ્રોત્‍સાહન આપે અને સોનાની ખરીદી ઘટાડે, તો આ સરકારના નાણાકીય બોજને અમુક અંશે હળવો કરી શકે છે. નિષ્‍ણાતો કહે છે કે નાની બચત પણ રાષ્ટ્રીય સ્‍તરે નોંધપાત્ર અસર કરી શકે છે. સરકારના આગામી આર્થિક પગલાં મોટાભાગે આગામી અઠવાડિયામાં વૈશ્વિક પરિસ્‍થિતિ કેવી રીતે વિકસિત થાય છે તેના પર નિર્ભર રહેશે.

આવી સ્‍થિતિમાં, સરકાર બિન-આવશ્‍યક આયાત ઘટાડવા માટે સોના પર કસ્‍ટમ ડ્‍યુટી વધારવાનું પસંદ કરી શકે છે. હાલમાં, ભારતમાં સોનાની આયાત પર અસરકારક કર, જેમાં કસ્‍ટમ ડ્‍યુટી અને અન્‍ય કરનો સમાવેશ થાય છે, લગભગ ૬% છે.

પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ અને ઈરાન કટોકટીને કારણે, ક્રૂડ તેલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. બ્રેન્‍ટ ક્રૂડ ડોલર ૧૦૪ પ્રતિ બેરલથી ઉપર પહોંચી ગયું છે. તેલના ભાવમાં વધારો ભારતના ચાલુ ખાતાની ખાધ, ફુગાવા અને વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત પર દબાણ વધારી શકે છે. આ જ કારણ છે કે સરકાર આયાત અને ડોલરના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવા માટે વિકલ્‍પો પર વિચાર કરી રહી છે.

તાજેતરમાં, સરકારે કિમતી ધાતુઓ માટે આયાત નિયમો પણ કડક કર્યા છે. એપ્રિલમાં, ડિરેક્‍ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ (DGFT) એ ઘણા સોના, ચાંદી અને પ્‍લેટિનમ ઉત્‍પાદનોને પ્રતિબંધિત શ્રેણીમાં મૂક્‍યા હતા. આ પગલાનો હેતુ વેપાર માર્ગોના દુરુપયોગને રોકવા અને કિમતી ધાતુની આયાત પર દેખરેખ વધારવાનો હતો.

પીએમ મોદીની વિદેશ યાત્રા ઘટાડવાની અપીલ બાદ, એવી ચર્ચા વધી રહી છે કે સરકાર વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત બચાવવા માટે બાહ્ય રેમિટન્‍સ પર દેખરેખ વધારી શકે છે. હાલમાં, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ની લિબરલાઇઝ્‍ડ રેમિટન્‍સ સ્‍કીમ (LRS) હેઠળ, ભારતીય નાગરિકો વાર્ષિક ડોલર ૨૫૦,૦૦૦ સુધી વિદેશ મોકલી શકે છે. આનો ઉપયોગ મુસાફરી, શિક્ષણ, રોકાણ અને અન્‍ય હેતુઓ માટે થાય છે.

જો સરકાર સોનાની આયાત ડ્‍યુટીમાં વધારો કરે છે, તો તેની સીધી અસર સ્‍થાનિક સોનાના ભાવ પર પડી શકે છે. આનાથી ઘરેણાં વધુ મોંઘા થઈ શકે છે અને માંગમાં થોડો ઘટાડો થઈ શકે છે. જોકે સરકારે હજુ સુધી કોઈ ઔપચારિક કાર્યવાહીની જાહેરાત કરી નથી, પીએમ મોદીની અપીલ ચોક્કસપણે સૂચવે છે કે સરકાર વૈશ્વિક અસ્‍થિરતા, વધતી જતી ઉર્જા કિમતો અને વિદેશી હૂંડિયામણ પર દબાણ અંગે સતર્ક છે.