નવી દિલ્હી : સરકારી માલિકીની ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓએ કાચા માલના ખર્ચમાં તીવ્ર વધારો થવા છતાં પેટ્રોલ પંપના ભાવ સ્થિર રાખ્યા છે, જેના કારણે પેટ્રોલ પર પ્રતિ લિટર ₹18 અને ડીઝલ પર પ્રતિ લિટર ₹35નું નુકસાન થયું છે, એમ સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું.

સરકારી માલિકીની ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOC), ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (BPCL) અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (HPCL)એ એપ્રિલ 2022થી પેટ્રોલ અને ડીઝલના છૂટક ભાવમાં કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી, જોકે એક દાયકા કરતાં વધુ સમય પહેલાં કિંમતો નિયંત્રણમુક્ત કરવામાં આવી હતી.

વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ભારે ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યો છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ પછી ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $100થી ઉપર પહોંચી ગયા હતા, જે આ વર્ષની શરુઆતમાં લગભગ $70 સુધી ઘટી ગયા હતા. જો કે ગયા મહિને ઇરાન પર યુએસ-ઇઝરાયલી હુમલા પછી ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ભારે વધઘટ જોવા મળી રહી છે, અને ભાવ લગભગ $120 સુધીનો ઉછાળો નોંધાયો છે.

સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે ગયા મહિને આ ત્રણેય કંપનીઓને દરરોજ લગભગ ₹2,400 કરોડનું નુકસાન થઈ રહ્યું હતું, જે હવે સરકારે પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં પ્રતિ લિટર ₹10નો ઘટાડો કર્યા પછી ઘટીને લગભગ ₹1,600 કરોડ પ્રતિ દિવસ થઈ ગયું છે.

આ ઘટાડો ગ્રાહકોને આપવામાં આવ્યો ન હતો પરંતુ નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાયો હતો. તેમણે સમજાવ્યું કે માર્ચમાં થયેલા નુકસાનથી જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરીની કમાણી સંપૂર્ણપણે નાશ પામી છે અને એવી શક્યતા છે કે આ કંપનીઓ જાન્યુઆરી-માર્ચ ક્વાર્ટરમાં નુકસાન નોંધાવશે.

ગ્લોબલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસીસ ગ્રુપ મેક્વેરી ગ્રુપના 'ઇન્ડિયા ફ્યુઅલ રિટેલ' રિપોર્ટ અનુસાર, જ્યારે પેટ્રોલ અને ડીઝલનો હાજર ભાવ પ્રતિ બેરલ $135-165 હોય છે, ત્યારે ભારતની ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓને પેટ્રોલ પર પ્રતિ લિટર રૂ. 18 અને ડીઝલ પર પ્રતિ લિટર રૂ. 35નું નુકસાન થાય છે.

રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં બેરલ દીઠ 10 ડોલરનો વધારો થવાથી માર્કેટિંગ નુકસાન પ્રતિ લિટર લગભગ છ રૂપિયા (Petrol Diesel Price) વધે છે. પશ્ચિમ બંગાળ અને તમિલનાડુ જેવા મુખ્ય રાજ્યોમાં ચૂંટણી પછી છૂટક ઇંધણના ભાવમાં વધારો થવાની ધારણા છે.

ભારતે 2025માં તેની ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાતના આશરે 88 ટકા આયાત કરી હતી અને વૈશ્વિક ભાવમાં વધઘટ માટે તે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. આ આયાતનો આશરે 45 ટકા પશ્ચિમ એશિયામાંથી, 35 ટકા રશિયામાંથી અને છ ટકા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાંથી આવ્યો હતો. આમ છતાં, દેશ ડીઝલ, પેટ્રોલ અને વિમાન ઇંધણ જેવા મુખ્ય પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનો ચોખ્ખો નિકાસકાર રહ્યો.

માર્ચમાં સરકારે એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં પ્રતિ લિટર ₹10નો ઘટાડો કર્યો હોવા છતાં, કેન્દ્રીય કરમાં ઘટાડો ચાલુ રહ્યો છે અને હવે તે પેટ્રોલ પર પ્રતિ લિટર ₹11.9 અને ડીઝલ પર પ્રતિ લિટર ₹7.8 છે. અહેવાલ મુજબ, વર્તમાન ભાવે એક્સાઇઝ ડ્યુટી સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાથી પણ ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓના નુકસાનની સંપૂર્ણ ભરપાઈ થશે નહીં.

રાજ્ય સ્તરે વેટ દર મોટાભાગે યથાવત છે. વધારાના કર ઘટાડાની રાજકોષીય અસર નોંધપાત્ર હોઈ શકે છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં આશરે 170 બિલિયન લિટરના અંદાજિત વપરાશના આધારે, એક્સાઇઝ ડ્યુટી સંપૂર્ણપણે દૂર કરવાથી વાર્ષિક આશરે $36 બિલિયનનું મહેસૂલ નુકસાન થઈ શકે છે, જેનાથી રાજકોષીય ખાધમાં આશરે 80 બેસિસ પોઈન્ટનો વધારો થઈ શકે છે.

સરકારી આવકમાં ઇંધણ એક્સાઇઝ ડ્યુટીનો ફાળો નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ઘટીને લગભગ આઠ ટકા થઈ ગયો છે જે નાણાકીય વર્ષ 2016-17માં 22 ટકા હતો. તે હવે રાજકોષીય ખાધના પાંચમા ભાગ કરતાં પણ ઓછો હિસ્સો ધરાવે છે, જે અગાઉ 45 ટકા હતો. ક્રૂડ ઓઇલના ઊંચા ભાવ ભારતના બાહ્ય સંતુલન માટે પણ જોખમ ઊભું કરે છે. ચાલુ ખાતાની ખાધ, જે 2025ના મધ્યમાં લગભગ સંતુલિત હતી, તે વધવાની ધારણા છે.

2026ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં તે વધીને આશરે 20 અબજ ડોલર થવાનો અંદાજ છે. જો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ સતત 10 ડોલર પ્રતિ બેરલ વધે છે, તો કોઈપણ નીતિગત હસ્તક્ષેપ વિના ખાધ જીડીપીના લગભગ 30 બેસિસ પોઈન્ટ વધી શકે છે.