નવી દિલ્હી :ભારતમાં નાગરિકતાના પુરાવાઓ અંગે ચાલી રહેલી ગરમાગરમ ચર્ચા વચ્ચે ૨૦૧૦ના સરકારી રેકોર્ડ્સ ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા છે. પ્રશ્ન એ છે કે શું ભારતીય પાસપોર્ટ ફક્ત મુસાફરી માટેનો દસ્તાવેજ છે કે તે નાગરિકતાનો મજબૂત પુરાવો ગણાય? માહિતી અધિકાર કાયદા (RTI) હેઠળ મળતા લાભો અંગે વિદેશ મંત્રાલય અને ગૃહ મંત્રાલય વચ્ચે થયેલી વર્ષ ૨૦૧૦ની એક મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા સ્પષ્ટ કરે છે કે વિદેશમાં વસતા ભારતીય પાસપોર્ટ ધારકોને નાગરિક તરીકે ગણી શકાય છે.

આ ચર્ચાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ નક્કી કરવાનો હતો કે વિદેશમાં રહેતા ભારતીયો (NRI) કયા કિસ્સામાં ભારતીય નાગરિક તરીકે RTI નો ઉપયોગ કરી શકે છે. સરકારી રેકોર્ડ્સ મુજબ, બંને મંત્રાલયોએ એકમત થઈને સ્વીકાર્યું હતું કે ભારતીય પાસપોર્ટ ધારક હોવાનો અર્થ એ છે કે તે વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક છે, અને આથી જ તેમને RTI હેઠળ માહિતી મેળવવાનો કાયદાકીય અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે. આ સમજૂતી પાસપોર્ટની વિશ્વસનીયતાને મુસાફરીના દસ્તાવેજથી ઉપર ઉઠાવીને નાગરિકતાના એક મહત્વના ઘટક તરીકે પ્રસ્થાપિત કરે છે.

જોકે, પાસપોર્ટ અને નાગરિકતા વચ્ચેનો સંબંધ સમયની સાથે બદલાતી કાયદાકીય જોગવાઈઓને આધીન રહ્યો છે. આ મુદ્દો અત્યારે એટલા માટે મહત્વનો છે કારણ કે સરકાર દ્વારા વિવિધ દસ્તાવેજોના આધારે નાગરિકતા નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે, ત્યારે પાસપોર્ટને એક અધિકૃત દસ્તાવેજ માનવો કે કેમ તે અંગે લોકોમાં મૂંઝવણ જોવા મળે છે. ૨૦૧૦ની આ ચર્ચા એ બાબતને મજબૂત આધાર આપે છે કે પાસપોર્ટ એ માત્ર સરહદ ઓળંગવા માટેનું સાધન નથી, પરંતુ દેશ સાથેના સંબંધ અને નાગરિકત્વનું પ્રમાણપત્ર છે.

ભવિષ્યમાં નાગરિકતાના નિયમો વધુ સ્પષ્ટ થવાની અપેક્ષા છે, ત્યારે આ જૂના દસ્તાવેજો કાયદાકીય પ્રક્રિયામાં એક મહત્વની કડી બની શકે છે. હાલના તબક્કે સરકારે આ વિષય પર કોઈ નવી સ્પષ્ટતા કરી નથી, પરંતુ પાસપોર્ટ ધરાવતા લોકો માટે RTI જેવા અધિકારો સુરક્ષિત છે તે આ રેકોર્ડ્સ દર્શાવે છે. હવે જોવું રહ્યું કે સરકાર આગામી સમયમાં પાસપોર્ટને નાગરિકતાના મુખ્ય પુરાવા તરીકે સત્તાવાર રીતે સ્વીકારે છે કે કેમ.