ઇસ્લામાબાદ, તા. ૦૧ જૂન, ૨૦૨૬ પાકિસ્તાન અત્યારે તેના ઇતિહાસના સૌથી કપરા આર્થિક અને ઊર્જા સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા લશ્કરી સંઘર્ષો અને ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતાએ પાકિસ્તાનની આર્થિક નબળાઈઓને જગજાહેર કરી દીધી છે. દેશની ઉર્જા સુરક્ષા વ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગઈ છે, જેના કારણે શેરબજારમાં ભારે ઘટાડો જોવા મળ્યો છે અને દેશના સામાન્ય નાગરિકો માટે જીવનનિર્વાહ અત્યંત મુશ્કેલ બની ગયો છે. પાકિસ્તાન તેની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે લગભગ ૯૦ ટકા જેટલું આયાત પર નિર્ભર હોવાથી વૈશ્વિક પુરવઠામાં આવતા નાના આંચકાઓ પણ દેશ માટે વિનાશક સાબિત થઈ રહ્યા છે.
સંકટનું મુખ્ય કારણ: મધ્ય પૂર્વનું યુદ્ધ
પાકિસ્તાનના આ સંકટ પાછળનું મુખ્ય કારણ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ચાલી રહેલો સંઘર્ષ છે. વિશ્વના કુલ તેલ વેપારનો લગભગ ૨૦ ટકા હિસ્સો આ સાંકડી દરિયાઈ પટ્ટીમાંથી પસાર થાય છે, પરંતુ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચેના તણાવને કારણે શિપિંગ લેન ગંભીર રીતે વિક્ષેપિત થઈ છે. સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ પર નિર્ભર પાકિસ્તાન પાસે કોઈ પણ પ્રકારનો સાર્વભૌમ કટોકટીનો તેલનો જથ્થો (Strategic Oil Reserve) ઉપલબ્ધ ન હોવાથી સ્થિતિ વધુ વણસી છે. સરકારે ઇંધણ બચાવવા માટે આક્રમક પગલાં લેવા પડ્યા છે અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) માટે મોંઘા સ્પોટ માર્કેટનો સહારો લેવાની ફરજ પડી છે.
સામાન્ય માણસની હાલત કફોડી
આ કટોકટીની સૌથી ખરાબ અસર દેશના સામાન્ય નાગરિકો પર પડી છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ જે એક સમયે રૂ. ૨૫૦ ની આસપાસ હતા, તે હવે રૂ. ૪૫૦ ની સપાટી સુધી પહોંચી ગયા છે. સ્થાનિક અહેવાલો મુજબ, પાયાની જરૂરિયાતો અને ખાદ્યપદાર્થોના ભાવમાં ૩૦૦ ટકા સુધીનો ઉછાળો આવ્યો છે. મે મહિનામાં ઇંધણના ભાવમાં કરવામાં આવેલા વધારાને માનવ અધિકાર જૂથોએ "જનતા પર સીધો હુમલો" ગણાવ્યો છે. શેરબજારનો બેન્ચમાર્ક KSE-100 ઇન્ડેક્સ તેની જાન્યુઆરીની ટોચથી ૨૧ ટકાથી વધુ નીચે ગબડી ગયો છે અને વિદેશી રોકાણકારોએ કરોડો ડોલર પાછા ખેંચી લીધા છે.
સરકારની કટોકટી યોજના: શું તે સફળ થશે?
આર્થિક પતન અટકાવવા માટે પાકિસ્તાન સરકાર હવે 'વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ અનામત' (SPR) બનાવવા તરફ વળી રહી છે. સરકાર સાઉદી અરેબિયા, ચીન અને અન્ય આરબ દેશો સાથે મળીને ગ્વાદર બંદર પર 'બોન્ડેડ સ્ટોરેજ ટર્મિનલ' સ્થાપવાની વાટાઘાટો કરી રહી છે, જેથી કટોકટીના સમયે ઇંધણનો જથ્થો જપ્ત કરી શકાય. જોકે, આ માટે ૬ અબજ ડોલરથી વધુના રોકાણની જરૂર છે, જે દેવામાં ડૂબેલા પાકિસ્તાન માટે એક મોટો પડકાર છે.
નિષ્ણાતોના મતે, જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન તેની સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારતું નથી અને ઊર્જા નીતિઓમાં સ્પષ્ટતા નથી લાવતું, ત્યાં સુધી આ કટોકટીમાંથી બહાર આવવું અત્યંત મુશ્કેલ છે. દેશ એક તરફ રાજદ્વારી સફળતાના દાવા કરી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ તેનો ખજાનો અને ઊર્જા પુરવઠો બંને અત્યારે ગંભીર જોખમમાં છે.