દુશાન્બે : મધ્ય એશિયા (Central Asia) ના લેન્ડલોક દેશો એટલે કે ચારેય તરફ જમીનથી ઘેરાયેલા દેશો માટે વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારનો માર્ગ શોધવો હંમેશાં એક મોટો પડકાર રહ્યો છે. આ જ કડીમાં તાજિકિસ્તાન માટે દરિયાઈ કનેક્ટિવિટી આપવા માટે પાકિસ્તાનનું ગ્વાદર બંદર (Gwadar Port) અને ઈરાનનું ચાબહાર બંદર (Chabahar Port) સામસામે આવી ગયા છે. પરંતુ ભૌગોલિક અને રાજકીય વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે પાકિસ્તાનનો ગ્વાદર પ્રસ્તાવ તાજિકિસ્તાનની અફઘાનિસ્તાન પરની નિર્ભરતાને ખતમ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યો છે, જ્યારે ભારતના સહયોગથી વિકસી રહેલું ચાબહાર બંદર આ નિર્ભરતાનો કાયમી અંત લાવીને સાચો વિજેતા બન્યું છે.

ગ્વાદરનો માર્ગ: તોરખામ-ચમનનો અવરોધ અને તાલિબાનનું જોખમ

પાકિસ્તાન સતત એવો પ્રસ્તાવ રજૂ કરી રહ્યું છે કે ગ્વાદર બંદર તાજિકિસ્તાન માટે પ્રાથમિક પરિવહન કેન્દ્ર બને. પરંતુ આ દરખાસ્તમાં સૌથી મોટી ખામી એ છે કે ગ્વાદરથી તાજિકિસ્તાન સુધીનો એકમાત્ર જમીની માર્ગ અફઘાનિસ્તાનમાંથી પસાર થાય છે.

·         સરહદી અવરોધો: ગ્વાદરથી નીકળતો માલસામાન ખૈબર પખ્તુનખ્વામાં પાકિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાન સરહદ પર આવેલા 'તોરખામ' અથવા બલુચિસ્તાનના 'ચમન' ક્રોસિંગ પરથી પસાર થવો પડે છે. આ બંને સરહદી ટર્મિનલ કસ્ટમની ધીમી પ્રક્રિયા અને નબળા માળખાને કારણે ટ્રકોની માઇલો લાંબી કતારો માટે કુખ્યાત છે, જ્યાં માલ ક્લિયર થવામાં દિવસો નીકળી જાય છે.

·         તાલિબાનની અણધારી નીતિઓ: ઓગસ્ટ ૨૦૨૧ થી અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાન શાસન આવ્યા પછી ત્યાં વ્યાપારી પરિવહન માટે કોઈ ચોક્કસ નિયમો નથી. સરહદો અચાનક બંધ થવી, મનસ્વી રીતે ટેક્સ વસૂલવા અને કાબુલ-ઇસ્લામાબાદ વચ્ચેના રાજકીય વિવાદોને કારણે ૨૦૨૩માં તોરખામ બોર્ડર દિવસો સુધી બંધ રહી હતી.

વધુમાં, અફઘાનિસ્તાનનું નબળું રોડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને બલુચિસ્તાનમાં સક્રિય બળવાખોરીને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય વીમા કંપનીઓ આ રૂટ પર ટ્રાન્સપોર્ટ માટે તોતિંગ વીમા પ્રીમિયમ વસૂલે છે, જે વેપારને આર્થિક રીતે નુકસાનકારક બનાવે છે.

ચાબહાર પોર્ટ: અફઘાનિસ્તાનને સંપૂર્ણ બાયપાસ કરતો માસ્ટર સ્ટ્રોક

કેવી રીતે ચાબહારે પાસું પલટ્યું?

પાકિસ્તાનના ગ્વાદરથી ઉલટું, ઈરાનનું ચાબહાર બંદર તાજિકિસ્તાનને અફઘાનિસ્તાનના જોખમી માર્ગોથી સંપૂર્ણ મુક્તિ અપાવે છે. ચાબહાર દ્વારા ઈરાન-તાજિકિસ્તાન કોરિડોર અફઘાનિસ્તાનની સરહદમાં પ્રવેશતો જ નથી. તે આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓ હેઠળ ઈરાની પ્રદેશ અને ત્યાંથી સીધા તુર્કમેનિસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાનના રેલવે તથા રોડ નેટવર્કનો ઉપયોગ કરીને તાજિકિસ્તાન પહોંચે છે.

ઔપચારિક કરારો પર હસ્તાક્ષર: ચર્ચાથી આગળ વધી વ્યવહારિકતા

તાજિકિસ્તાનના વેપાર આયોજકો માટે હવે આ માત્ર કાગળ પરની દલીલ નથી રહી, પરંતુ વાસ્તવિકતા બની ચૂકી છે. ઈરાન અને તાજિકિસ્તાને ચાબહારને સત્તાવાર ટ્રાન્ઝિટ કોરિડોર તરીકે સ્થાપિત કરવા માટે ઔપચારિક કરારો અને રેલ્વે ટ્રાન્ઝિટ એમઓયુ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરી દીધા છે. આ કરાર હેઠળ હવે ઈરાની માલવાહક ટ્રેનો સીધી તાજિકિસ્તાનના રેલવે નેટવર્ક પર દોડી શકશે.

નિષ્કર્ષ:

તાજિકિસ્તાન માટે ગ્વાદર માત્ર બંદર બદલવાની સલાહ આપે છે, પણ અફઘાનિસ્તાન પરની જોખમી નિર્ભરતા યથાવત રાખે છે. જ્યારે ચાબહાર બંદર તે આખી નિર્ભરતાને જ જડમૂળથી ઉખાડી ફેંકે છે. આ જ કારણ છે કે સેન્ટ્રલ એશિયાના દેશો હવે પાકિસ્તાનના બદલે ઈરાન અને ભારતના આ વ્યૂહાત્મક રૂટ તરફ ઝડપથી વળી રહ્યા છે.