નવી દિલ્હી: ભારતની જીવંત લોકશાહીમાં ચૂંટણીને એક પવિત્ર ઉત્સવ માનવામાં આવે છે, પરંતુ આ ઉત્સવ પાછળ ખર્ચાતા અબજો રૂપિયા હવે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બન્યા છે. તમિલનાડુ, પશ્ચિમ બંગાળ અને કેરળ જેવા રાજ્યોમાં ચૂંટણી પ્રચારના ધમધમાટ વચ્ચે એક કડવી વાસ્તવિકતા સપાટી પર આવી છે કે ભારતમાં ચૂંટણી લડવી એ હવે સામાન્ય માણસના ગજા બહારની વાત બની ગઈ છે. રાજકીય પક્ષો દ્વારા રેલીઓ, ડિજિટલ જાહેરાતો અને આઉટરીચ કાર્યક્રમો પર કરવામાં આવતો અધધ ખર્ચ લોકશાહીની સમાન સ્પર્ધાના પાયાને હચમચાવી રહ્યો છે. જ્યારે નાણાંની શક્તિ જ વિજય નક્કી કરવા લાગે છે, ત્યારે સામાન્ય જનતાના વાસ્તવિક પ્રશ્નો ક્યાંક હાંસિયામાં ધકેલાઈ જાય છે.
સંસદમાં કરોડપતિઓનો જમાવડો:
વર્તમાન આંકડાકીય વિશ્લેષણ પર નજર કરીએ તો ચોંકાવનારી વિગતો જાણવા મળે છે. ભારતના સંસદમાં બિરાજતા લગભગ ૯૩ ટકા પ્રતિનિધિઓ કરોડપતિ છે. આ આંકડો સ્પષ્ટપણે સંકેત આપે છે કે રાજકીય સત્તા સુધી પહોંચવા માટે આર્થિક સદ્ધરતા એક અનિવાર્ય માપદંડ બની ગઈ છે. આ સ્થિતિમાં નાના પક્ષો અને સ્વતંત્ર ઉમેદવારો, જેમની પાસે મર્યાદિત સંસાધનો છે, તેઓ પ્રચારના આ મહામુકાબલામાં ક્યાંય ટકી શકતા નથી. નિષ્ણાતોના મતે, જ્યારે રાજકારણમાં નાણાંનું વર્ચસ્વ વધે છે ત્યારે નીતિ-નિર્ધારણ પ્રક્રિયા પર પણ ધનિક વર્ગનો પ્રભાવ વધવાની પૂરેપૂરી શક્યતા રહે છે, જે લોકશાહીના આદર્શો માટે અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
સુધારાની તાતી જરૂરિયાત:
ચૂંટણી ખર્ચ પર નિયંત્રણ અને પારદર્શિતા લાવવા માટે હવે રાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ચર્ચાઓ શરૂ થઈ છે. એમ.આર. માધવન અને આર. રંગરાજન જેવા નિષ્ણાતોનું સ્પષ્ટપણે માનવું છે કે જો સમયસર કાયદાકીય સુધારા કરવામાં નહીં આવે, તો સામાન્ય નાગરિક માટે ચૂંટણી લડવી એ માત્ર એક કાગળ પરનું સ્વપ્ન બનીને રહી જશે. અત્યારે ભારતની ચૂંટણી વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા સામે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ ઉભો છે કે શું માત્ર ખર્ચની મર્યાદા નક્કી કરવી પૂરતી છે કે પછી રાજકીય પક્ષોને મળતા ફંડિંગમાં સંપૂર્ણ પારદર્શિતા લાવવી જોઈએ.
મતદારોની ભૂમિકા:
લોકશાહીના આ પરિવર્તિત થતા સ્વરૂપમાં હવે મતદારોએ પણ ગંભીરતાથી વિચારવાની જરૂર છે. પ્રચારના ઝાકઝમાળ અને હાઈટેક રોડ-શોથી પ્રભાવિત થવાને બદલે, ઉમેદવારની વાસ્તવિક લાયકાત અને તેમની જનતા પ્રત્યેની નિષ્ઠા જોઈને મતદાન કરવું એ સમયની માંગ છે. નાણાંના જોરે લોકશાહીને ખરીદવાના પ્રયાસો સામે સજાગતા જ આ વ્યવસ્થાને બચાવી શકશે.