<img height="1" width="1" style="display:none" src="https://www.facebook.com/tr?id=1793108690839422&ev=PageView&noscript=1" />
News of Monday, 16th November 2026

કોઇપણ બેઠક હંમેશા SC/ST માટે અનામત રહી ન શકે

SC/ST અનામત બેઠકોનું રોટેશન કયારે અને કેવી રીતે થશે તે સરકાર નકકી કરશે : SC/ST અનામત બેઠકો પર સુપ્રિમ કોર્ટનો મહત્‍વનો ફેંસલો : કોઇપણ મતદાર કે ઉમેદવારને કોઇપણ ખાસ મતક્ષેત્રને SC/ST માટે અનામત કરાવવાનો કોઇ અધિકાર નથી : મહારાષ્‍ટ્ર સ્‍થાનિક ચૂંટણી મામલે કોર્ટનો ફેંસલો : અરજી ફગાવી

નવી દિલ્‍હી, તા.૧૬: સુપ્રીમ કોર્ટે મહારાષ્‍ટ્રમાં SC/ST અનામત બેઠકોના રોટેશન પર એક મહત્‍વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્‍યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે કોઈપણ મતદાર કે ઉમેદવારને SC/ST માટે ચોક્કસ મતવિસ્‍તાર અનામત રાખવાનો કોઈ અધિકાર નથી. અનામત બેઠકોના રોટેશન માટેની રીત અને સમયમર્યાદા સરકારના વિવેકબુદ્ધિમાં છે. સુપ્રીમ કોર્ટે મહારાષ્‍ટ્ર જિલ્લા પરિષદ અને પંચાયત સમિતિ (અનામત અને બેઠકોના રોટેશનની પદ્ધતિ) નિયમો, ૨૦૨૫ ના નિયમ ૧૨ ને પડકારતી અરજીને ફગાવી દીધી હતી. કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે ૨૦૨૫ ના સુધારા પછીની આગામી ચૂંટણીને રોટેશન માટેની પ્રથમ ચૂંટણી તરીકે ધ્‍યાનમાં લેવામાં કંઈ ખોટું નથી. અરજદારે દલીલ કરી હતી કે રોટેશન ચક્ર ફરી શરૂ કરવાથી ઓછી SC/ST વસ્‍તીવાળા મતવિસ્‍તારોને અનામત મળતા અટકાવશે.

ન્‍યાયાધીશ બાગચીએ આ કેસમાં મહત્‍વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું: જ્‍યારે અરજદારની દલીલ પ્રથમ નજરમાં આકર્ષક લાગે છે, તે એ હકીકતને અવગણે છે કે કોઈપણ મતદાર કે ઉમેદવારને ચોક્કસ મતવિસ્‍તાર અનામત રાખવાનો સ્‍વાભાવિક અધિકાર નથી. ન્‍યાયાધીશ જોયમલ્‍યા બાગચીએ જણાવ્‍યું હતું કે બંધારણ અને નિયમો હેઠળ, સ્‍થાનિક સંસ્‍થાની કુલ વસ્‍તીમાં SC/ST ના પ્રમાણના આધારે બેઠકો અનામત રાખવામાં આવે છે. કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે કાયદો અનામત બેઠકોના પરિભ્રમણની જોગવાઈ કરે છે, પરંતુ આ માટેની પદ્ધતિ અને સમયમર્યાદા સરકારના અધિકારક્ષેત્રમાં છે જે પદ્ધતિ અને સમયમર્યાદા નક્કી કરે છે.

નિયમ ૧૨ અનામત અથવા બેઠક પરિભ્રમણની વિભાવનાનો વિરોધાભાસ કરતો નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે નિયમ ૧૨ અનામત અથવા બેઠક પરિભ્રમણની વિભાવનાનો વિરોધાભાસ કરતો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે કોઈપણ મતદાર કે ઉમેદવારને ચોક્કસ મતવિસ્‍તાર અનામત રાખવાનો સ્‍વાભાવિક અધિકાર નથી. કાયદો SC/ST વસ્‍તીના ઉતરતા ક્રમના આધારે અનામત બેઠકોના પરિભ્રમણની જોગવાઈ કરે છે. જો કે, પરિભ્રમણ કઈ રીતે અને સમયમર્યાદામાં કરવામાં આવશે તે સરકારના વિવેકબુદ્ધિમાં છે. નિયમ ૧૨, જે ૨૦૨૫ ના સુધારા પછીની આગામી ચૂંટણીને પ્રથમ ચૂંટણી તરીકે માને છે, તે અનામત અથવા પરિભ્રમણની વિભાવનાનો વિરોધાભાસ કરતો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે અરજી ફગાવી દીધી.

સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે જણાવ્‍યું હતું કે કોઈપણ મતદાર કે ઉમેદવારને અનુસૂચિત જાતિ (SC) અથવા અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) ઉમેદવારો માટે ચોક્કસ મતવિસ્‍તાર કાયમી ધોરણે અનામત રાખવાનો અધિકાર નથી. મહારાષ્‍ટ્રમાં જિલ્લા પરિષદ અને પંચાયત સમિતિની ચૂંટણીઓમાં SC/ST અનામત બેઠકોના રોટેશનને પડકારતી અરજીને ફગાવી દેતી વખતે કોર્ટે આ અવલોકન કર્યું હતું.

ભારતના મુખ્‍ય ન્‍યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત, ન્‍યાયાધીશ જોયમલ્‍યા બાગચી અને ન્‍યાયાધીશ વી. મોહનાની બનેલી બેન્‍ચે જણાવ્‍યું હતું કે કાયદો SC/ST વસ્‍તીના પ્રમાણના આધારે અનામત બેઠકોના રોટેશનની જોગવાઈ કરે છે. જો કે, સરકારને આના અમલ માટે રીત અને સમયમર્યાદા નક્કી કરવાનો અધિકાર છે.

ન્‍યાયાધીશ બાગચીએ જણાવ્‍યું હતું કે કોઈપણ મતદાર કે ઉમેદવારને ચોક્કસ મતવિસ્‍તાર અનામત રાખવાનો સ્‍વાભાવિક અધિકાર નથી. કોર્ટે અરજદારની દલીલને પણ ફગાવી દીધી હતી કે અનામત બેઠકોના રોટેશન માટે નવી સમયમર્યાદા નક્કી કરવાથી સમગ્ર રોટેશન સિસ્‍ટમ અર્થહીન બની જાય છે.

નવા ૨૦૨૫ નિયમને પડકારવામાં આવ્‍યો હતો.

આ કેસ મહારાષ્‍ટ્ર જિલ્લા પરિષદ અને પંચાયત સમિતિ (અનામત અને બેઠકોના પરિભ્રમણની પદ્ધતિ) નિયમો, ૨૦૨૫ ના નિયમ ૧૨ સાથે સંબંધિત છે. આ નિયમ હેઠળ, ૨૦૨૫ ના સુધારા પછી યોજાનારી આગામી સામાન્‍ય ચૂંટણીને અનામત બેઠકોના પરિભ્રમણ માટે પ્રારંભિક બિંદુ માનવામાં આવશે.

અરજદાર રૂપાલી ઇન્‍દ્રભૂષણ સોંડેએ આ નિયમને પડકાર્યો હતો. તેમની અરજી અગાઉ સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૫ માં બોમ્‍બે હાઇકોર્ટની નાગપુર બેન્‍ચ દ્વારા ફગાવી દેવામાં આવી હતી. ત્‍યારબાદ તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો.

અરજદારે દલીલ કરી હતી કે નિયમ ૧૨ દ્વારા પરિભ્રમણ ચક્ર ફરી શરૂ કરવાથી હાલની વ્‍યવસ્‍થામાં વિક્ષેપ પડશે અને ઓછી SC/ST વસ્‍તી ધરાવતા ઘણા મતવિસ્‍તારો માટે ભવિષ્‍યમાં અનામતની શકયતા દૂર થઈ શકે છે. અરજીમાં આ નિયમને મનસ્‍વી અને બંધારણના અનુચ્‍છેદ ૧૪ હેઠળ સમાનતાના અધિકારનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્‍યું હતું.

પરિભ્રમણ પ્રક્રિયા નક્કી કરવાનો સરકારનો અધિકારઃ સુપ્રીમ કોર્ટે અરજદારની દલીલો સ્‍વીકારી ન હતી. કોર્ટે જણાવ્‍યું હતું કે કાયદામાં SC/ST વસ્‍તીના પ્રમાણમાં અનામત અને બેઠકોના પરિભ્રમણની જરૂર છે, પરંતુ તે કોઈ ચોક્કસ મતવિસ્‍તારના અનામતની ગેરંટી આપતો નથી.

કોર્ટે સ્‍પષ્ટ કર્યું કે નિયમ ૧૨ અનામત અથવા બેઠકોના પરિભ્રમણની મૂળભૂત વિભાવનાનો વિરોધાભાસ કરતો નથી. તેથી, તેને ગેરબંધારણીય જાહેર કરવાનો કોઈ આધાર નથી.

નોંધનીય છે કે ૪ નવેમ્‍બરના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે પણ કેટલાક દાયકાઓથી રોટેશન વિના SC/ST ઉમેદવારો માટે કેટલાક વિધાનસભા મતવિસ્‍તારોના અનામતને પડકારતી અરજીને ફગાવી દીધી હતી.(૨૩.૨૧)

(3:02 PM IST)