નવી દિલ્‍હી,તા.૫: ખરીફ ૨૦૨૬ સીઝન માટે કેન્‍દ્ર સરકાર દ્વારા ૨૯ રાજ્‍યો અને કેન્‍દ્રશાસિત પ્રદેશોના ૨૨૨ જિલ્‍લાઓમાં લાગુ કરાયેલ ખાતર વેચાણ માળખા (FFS) ના પ્રારંભિક પરિણામો બહાર આવ્‍યા છે. આ પાયલોટ યોજના હેઠળ, ખેડૂતોને તેમની જમીન અને પસંદ કરેલા પાકના આધારે સબસિડીવાળા ખાતર ખરીદવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આના પરિણામે આ જિલ્‍લાઓમાં ખાતરના વેચાણમાં ૨૮% ઘટાડો થયો, જેનાથી સરકારને આશરે રૂ.૧,૪૭૦ કરોડની બચત થઈ.

અત્‍યાર સુધી મળેલી માહિતીમાંથી એક રસપ્રદ તારણ એ છે કે ખાતરના વેચાણમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં, આ જિલ્‍લાઓમાં ખાતર ખરીદનારા ખેડૂતોની સંખ્‍યામાં ગયા વર્ષની સરખામણીમાં વધારો થયો છે. ખરીફ ૨૦૨૬માં, ૪૬.૯૭ લાખ ખેડૂતોએ ખાતર ખરીદ્યું, જે ખરીફ ૨૦૨૫માં આશરે ૪૪.૫૫ લાખ હતું.

સરકારી માહિતી અનુસાર, આ જિલ્‍લાઓમાં કુલ ખાતરનું વેચાણ ૧૮.૩૦ લાખ ટનથી ઘટીને ૧૩.૩૫ લાખ ટન થયું છે. અધિકારીઓ માને છે કે આનાથી ખાતરના વધુ પડતા ઉપયોગ અને બિન-કૃષિ ક્ષેત્રોમાં ડાયવર્ઝનને રોકવામાં મદદ મળી છે.

કૃષિ મંત્રાલયના વધારાના સચિવ, પ્રમોદ કુમાર મહેરદાએ તાજેતરના રવિ પરિષદમાં અહેવાલ આપ્‍યો હતો કે તેલંગાણા, આંધ્રપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને કર્ણાટક જેવા મુખ્‍ય કૃષિ રાજ્‍યોમાં ખાતરના વેચાણમાં ૭૫% સુધીનો ઘટાડો થયો છે. જોકે, નિષ્‍ણાતો કહે છે કે કેટલાક રાજ્‍યોમાં ઓછો વરસાદ પણ વેચાણમાં ઘટાડાનું એક કારણ હતું.

તેમણે સમજાવ્‍યું કે ઓનલાઈન એપ-આધારિત સિસ્‍ટમના અમલીકરણથી, જે ખેડૂતોને ખાતર ખરીદવા માટે ટોકન આપે છે, તેણે દુકાનોની બહાર લાંબી કતારોની સમસ્‍યાને મોટાભાગે દૂર કરી છે.

પંજાબ આ પાયલોટ પ્રોજેક્‍ટમાં ભાગ લીધો ન હતો, જ્‍યારે મધ્‍યપ્રદેશે ખેડૂતોના વિરોધ બાદ આ સિસ્‍ટમ બંધ કરી દીધી હતી. કેન્‍દ્રીય કૃષિ પ્રધાન શિવરાજ સિહ ચૌહાણે જણાવ્‍યું હતું કે આ યોજનાનો અમલ રાજ્‍યો માટે ફરજિયાત નથી, અને રાજ્‍ય સરકારો તેને અપનાવવી કે નહીં તે પોતે નક્કી કરી શકે છે.

જોકે, તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે માટીના સ્‍વાસ્‍થ્‍યને સુરક્ષિત રાખવા અને રાસાયણિક ખાતરોના વધુ પડતા ઉપયોગને રોકવા માટે આવી સિસ્‍ટમો જરૂરી છે. આનાથી સબસિડીવાળા ખાતરો બિન-કૃષિ ઉપયોગો તરફ વાળવામાં પણ રોકી શકાય છે. ખાતર સચિવ રજત કુમાર મિશ્રાએ રાજ્‍યોને સબસિડીવાળા ખાતરોના બિન-કૃષિ ઉપયોગને પ્રતિબંધિત કરવા અને માટી પરીક્ષણના આધારે સંતુલિત ખાતરના ઉપયોગને પ્રોત્‍સાહન આપવા વિનંતી કરી છે. તેમણે ઓર્ગેનિક અને કુદરતી ખેતીને પ્રોત્‍સાહન આપવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્‍યો છે. મિશ્રાએ જણાવ્‍યું હતું કે ૧ ઓક્‍ટોબર, ૨૦૨૬ સુધીમાં દેશમાં ખાતરનો ખુલવાનો સ્‍ટોક છેલ્‍લા ત્રણ વર્ષમાં સૌથી વધુ હોવાની ધારણા છે. જોકે, વૈશ્વિક બજારમાં ભાવ વધવાને કારણે, ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં ખાતર સબસિડીનો બોજ રૂ.૩ લાખ કરોડથી વધુ થઈ શકે છે.