નવી દિલ્હી: આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના સપ્લાય ચેઇનમાં સર્જાયેલા મોટા વિક્ષેપ અને વૈશ્વિક તણાવ વચ્ચે ભારતીય તેલ કંપનીઓએ ફુગાવા અને મોંઘવારીથી પીડાતી જનતા પર ફરી એકવાર આર્થિક બોજ વધારી દીધો છે. મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) માં સતત વધી રહેલા ભૂ-રાજકીય તણાવને કારણે કાચા તેલની આયાત મોંઘી થતાં ભારતમાં ઇંધણના ભાવમાં આકરો ભડકો થયો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેલના પુરવઠાને લઈને ઊભી થયેલી ચિંતાઓની સીધી અને વ્યાપક અસર હવે ભારતના સ્થાનિક બજાર પર જોવા મળી રહી છે.
છેલ્લા માત્ર ૧૦ દિવસના ટૂંકા ગાળામાં આ ત્રીજી એવી મોટી ઘટના છે જ્યારે સામાન્ય ગ્રાહકોના ખિસ્સા ખંખેરવા માટે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં તોતિંગ વધારો ઝીંકવામાં આવ્યો છે. આ તાજેતરના પ્રાઇસ રિવિઝન બાદ, દેશભરમાં પેટ્રોલ પ્રતિ લિટર ૮૭ પૈસા અને ડીઝલ પ્રતિ લિટર ૯૧ પૈસા જેટલું મોંઘુ થઈ ગયું છે. આ વધારાના કારણે વાહનચાલકો સહિત ઉદ્યોગોમાં પણ આક્રોશ ફાટી નીકળ્યો છે, કારણ કે ઈંધણના ભાવ વધતાની સાથે જ બજારમાં અન્ય તમામ આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ પણ મોંઘી થવાની પૂરેપૂરી સંભાવના છે.
આશ્ચર્યની વાત એ છે કે ગ્રાહકો મૂંઝવણમાં છે કે તેલ કંપનીઓ રાઉન્ડ ઓફ કરવાને બદલે ૮૭ કે ૯૧ પૈસા જેવા ચોક્કસ અને અગોળ આંકડામાં ભાવ કેમ વધારી રહી છે. બજારના આર્થિક નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, આની પાછળ તેલ કંપનીઓની એક અત્યંત ચપળ અને ઇરાદાપૂર્વક ઘડાયેલી માપાંકિત (કેલિબ્રેટેડ) રણનીતિ કામ કરી રહી છે. જો કંપનીઓ રાતોરાત ૫ થી ૧૦ રૂપિયાનો મોટો ભાવ વધારો લાગુ કરી દે, તો દેશભરમાં માલસામાનની હેરફેરનો ખર્ચ અચાનક વધી જાય, જેનાથી શાકભાજી, કરિયાણું અને દૈનિક જીવનની જરૂરિયાતોના ભાવ આસમાને પહોંચે અને બજારમાં ભારે ગભરાટ તેમજ જનઆક્રોશ ફાટી નીકળે. આ આંચકાથી બચવા માટે કંપનીઓ ધીમે ધીમે નાના હપ્તામાં ભાવ વધારે છે.
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઇલ મધ્ય પૂર્વના દેશોમાંથી આયાત કરે છે, તેથી ત્યાં ઉદ્ભવતો કોઈપણ સૈન્ય કે રાજદ્વારી તણાવ ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા પર સીધો પ્રહાર કરે છે. હાલના સંજોગોમાં મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સશસ્ત્ર સંઘર્ષોને કારણે દરિયાઈ માર્ગે થતા તેલના સપ્લાય પર મોટું જોખમ ઊભું થયું છે. પરિણામે, ભારતીય તેલ કંપનીઓ પર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નાણાકીય દબાણ અસહ્ય બન્યું છે અને આ અબજો રૂપિયાના નુકસાનને સરભર કરવા માટે ગ્રાહકો પાસેથી ધીમે ધીમે વધુ વસૂલાત કરવામાં આવી રહી છે.
બરાબર ૮૭ પૈસા વધારવા પાછળનું અસલી ગણિત ભારતમાં કાર્યરત ‘ડાયનેમિક ફ્યુઅલ પ્રાઇસિંગ સિસ્ટમ’ (ગતિશીલ ભાવનિર્ધારણ પ્રણાલી) માં છુપાયેલું છે. આ સિસ્ટમ હેઠળ દરરોજના ભાવ માત્ર ક્રૂડ ઓઇલ પર જ નહીં, પરંતુ યુએસ ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયાના વિનિમય દર (એક્સચેન્જ રેટ), દરિયાઈ પરિવહન ખર્ચ, કસ્ટમ ડ્યુટી અને સ્થાનિક રિફાઇનિંગ માર્જિન જેવા અસંખ્ય જટિલ પરિબળો પર આધાર રાખે છે. આ તમામ વૈશ્વિક ગણતરીઓ સોફ્ટવેર દ્વારા કમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ પદ્ધતિથી થતી હોવાથી જ્યારે અંતિમ છૂટક કિંમત નક્કી થાય છે, ત્યારે તે વિદેશી ચલણના ઘસારાને કારણે ૮૭ પૈસા જેવા ચોક્કસ આંકડામાં બહાર આવે છે.