નવી દિલ્‍હી તા.૧૭: જ્‍યારે આપણે હોસ્‍પિટલની સારવાર લઈએ છીએ, ત્‍યારે આપણું ધ્‍યાન ઘણીવાર ડોક્‍ટરની ફી, બેડ ચાર્જ અને મોંઘી દવાઓ પર જાય છે. પરંતુ હોસ્‍પિટલ બિલનો એક ઘટક એવો છે જે ઘણીવાર ધ્‍યાન બહાર રહેતો નથીઃ સારવાર દરમિયાન વપરાતી ઉપભોગ્‍ય વસ્‍તુઓ અને તબીબી ઉપકરણો - સિરીંજ, IV સેટ અને હૃદય સર્જરીના સાધનો.હોસ્‍પિટલમાં દાખલ દર્દીઓને ઘણીવાર આવશ્‍યક સારવાર માટે ભારે બિલ આપવામાં આવે છે. જોકે, દર્દીઓને તેમની સારવારમાં વપરાતી ઘણી વસ્‍તુઓના ખર્ચનો સંપૂર્ણ હિસાબ આપવામાં આવતો નથી. મહારાષ્ટ્રમાં ખાદ્ય સુરક્ષા પર પોતાના મજબૂત વલણ માટે ધ્‍યાન ખેંચનારા IAS અધિકારી તુકારામ મુંધેએ હવે હોસ્‍પિટલના અતિશય બિલો પર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે.

સોશિયલ મીડિયા પોસ્‍ટમાં, મુંધેએ રાજ્‍યની હોસ્‍પિટલોમાં વપરાતા તબીબી ઉપભોગ્‍ય વસ્‍તુઓના સર્વેક્ષણનો ઉલ્‍લેખ કર્યો છે. સર્વેક્ષણમાં કેટલીક આવશ્‍યક તબીબી વસ્‍તુઓની ખરીદી કિમત અને MRP વચ્‍ચે નોંધપાત્ર વિસંગતતા બહાર આવી છે. ઉદાહરણ તરીકે, IV ઇન્‍ફયુઝન સેટ રૂા.૧૧.૦૫ માં ખરીદવામાં આવ્‍યો હતો, પરંતુ તેની MRP રૂા.૩૨૫ હતી, જે વેપાર કિમતની તુલનામાં આશરે ૨,૮૪૧ ટકાનો તફાવત દર્શાવે છે. તેવી જ રીતે, રૂા.૬.૭૫ ની કિમતની સિરીંજ રૂા. ૫૭.૨૦ અને રૂા. ૨૯.૪૧ ની કિમતની કેથેટર રૂા. ૩૧૦ વસૂલવામાં આવી રહી હતી.

એકંદરે, હોસ્‍પિટલના અતિશય બિલો વિશે એક છુપાયેલ અને ચોંકાવનારું સત્‍ય બહાર આવ્‍યું છે, જેની સીધી અસર સામાન્‍ય દર્દીઓના ખિસ્‍સા પર પડે છે.

આનો વિચાર કરોઃ જથ્‍થાબંધ બજારમાં માત્ર રૂા. ૧૧ માં ઉપલબ્‍ધ IV ઇન્‍ફયુઝન સેટ હોસ્‍પિટલોમાં રૂા.૩૨૫ ની જંગી MRP પર વેચાઈ રહ્યો છે, જ્‍યારે રૂા.૭ કરતા ઓછી કિમતની ડિસ્‍પોઝેબલ સિરીંજ લગભગ રૂા.૬૦ માં વેચાઈ રહી છે. વધુમાં, પેસમેકર અને હૃદય વાલ્‍વ જેવા જીવનરક્ષક, ઉચ્‍ચ-સ્‍તરીય તબીબી ઉપકરણો પર નફાનું માર્જિન આયાત કિમત કરતા ૧૦ થી ૩૦ ગણું વધારે છે.

નોંધનીય છે કે મહારાષ્ટ્ર ફૂડ એન્‍ડ ડ્રગ એડમિનિસ્‍ટ્રેશન (FDA) ના તાજેતરના અહેવાલમાં આ છુપાયેલા સત્‍યનો પર્દાફાશ થયો હતો અને કેન્‍દ્ર સરકારના હસ્‍તક્ષેપની માંગણી કરવામાં આવી હતી ત્‍યારે આ સમગ્ર મુદ્દો પ્રકાશમાં આવ્‍યો હતો.

આ આંકડા ચોંકાવનારા છે તે દર્શાવે છે કે તબીબી ઉપકરણોના નામે સામાન્‍ય દર્દીઓને કેવી રીતે છેતરવામાં આવી રહ્યા છે. આનો વિચાર કરોઃ જથ્‍થાબંધ બજારમાં માત્ર રૂા.૧૧ માં ઉપલબ્‍ધ IV સેટ માટે હોસ્‍પિટલના પ્રિસ્‍ક્રિપ્‍શન અથવા બિલ પર રૂા.૩૨૫ સુધીની MRP વસૂલવામાં આવે છે.

રૂા.૭ થી ઓછી કિમતે ઉપલબ્‍ધ સિરીંજ દર્દીઓને લગભગ રૂા.૬૦ માં બિલ કરવામાં આવે છે. પેસમેકર, હાર્ટ વાલ્‍વ અને આંખના લેન્‍સ જેવા મોંઘા ઉપકરણોની વાત આવે ત્‍યારે આ તફાવત વધુ વિસ્‍તરે છે. તેમની અંતિમ પ્‍ય્‍ભ્‍ આયાત કિમત કરતા ૧૦ થી ૩૦ ગણી વધારે છે.

પ્રથમ, એ નોંધવું જોઈએ કે આ પ્રશ્ન તાજેતરનો નથી. છેલ્‍લા ૧૫ વર્ષથી આ પ્રશ્ન વારંવાર ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે તબીબી ઉપકરણોની કિમત કોણ નક્કી કરે છે - ઉત્‍પાદક, હોસ્‍પિટલ કે સરકાર?

તાજેતરમાં, મહારાષ્ટ્ર FDA કમિશનર તુકારામ મુંડેએ સોશિયલ મીડિયા પર આ મુદ્દો ઉઠાવ્‍યો હતો, અને સમજાવ્‍યું હતું કે આ સમસ્‍યા માળખાકીય નિયમનકારી ખામી છે. ડ્રગ્‍સ (ભાવ નિયંત્રણ) ઓર્ડર, ૨૦૧૩, સૂચિત દવાઓના ભાવોને મર્યાદિત કરે છે. જો કે, મોટાભાગના તબીબી ઉપકરણો અને ઉપભોગ્‍ય વસ્‍તુઓ આ અવકાશની બહાર છે. આનો અર્થ એ છે કે તેમની કિમતો અને સંબંધિત માહિતી લગભગ સંપૂર્ણપણે અનિયંત્રિત અને અનિયંત્રિત છે.

નોંધનીય છે કે સ્‍થાનિક અને બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ આ મુદ્દા પર વિભાજિત છે. સ્‍થાનિક ઉત્‍પાદકોનું પ્રતિનિધિત્‍વ કરતી સંસ્‍થા AiMeD ના રાજીવ નાથ કહે છે કે વર્તમાન નિયમો તબીબી ઉપકરણોના ભાવોને નિયંત્રિત કરવા માટે અપૂરતા છે.

તેમણે સૂચવ્‍યું છે કે સિરીંજ અને IV સેટ જેવા સામાન્‍ય ઉપકરણો પર ટ્રેડ માર્જિન ૭૫% અને પેસમેકર જેવા મોંઘા ઉપકરણો પર ૫૦% સુધી મર્યાદિત રાખવું. તેમનો આરોપ છે કે જે હોસ્‍પિટલો MRP કરતાં ૧૦ થી ૩૦ ગણો વધુ ચાર્જ લે છે તે બજારમાં નૈતિક રીતે કાર્યરત કંપનીઓને નુકસાન પહોંચાડી રહી છે.

બીજી તરફ, MNC નું પ્રતિનિધિત્‍વ કરતી એક સંસ્‍થાએ મહારાષ્ટ્ર FDA કમિશનરની ટ્રેડ માર્જિનને તર્કસંગત બનાવવાની અને ખરીદી કિમત અને MRP વચ્‍ચેનો તફાવત નક્કી કરવા માટે સ્‍પષ્ટ માર્ગદર્શિકા બનાવવાની માંગને ટેકો આપ્‍યો છે.(૩૮