નવી દિલ્હી : કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ સંગઠન (EPFO) માં લાખો કામદારોની નિવૃત્તિ બચત અત્યારે એક મોટા રહસ્યમાં ફેરવાઈ ગઈ છે. તાજેતરમાં મળેલા RTI (માહિતીનો અધિકાર) ના જવાબમાં એક ચોંકાવનારો આંકડો સામે આવ્યો છે. દેશભરમાં આશરે ૩૦.૯૧ લાખ જેટલા EPF ખાતાઓ એવા છે જે સંપૂર્ણપણે નિષ્ક્રિય છે અને તેમાં ૯,૩૩૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુની રકમ લાંબા સમયથી દાવો કર્યા વગર પડી રહી છે. આટલી મોટી રકમનો ઉપયોગ ક્યાં થઈ શકે છે, તે અંગેની સરખામણીએ સૌ કોઈને વિચારતા કરી દીધા છે.
૯,૩૩૦ કરોડ રૂપિયાની તાકાત કેટલી?
આ બિનદાવા કરાયેલી રકમનું કદ સમજવા માટે તેને સરકારી યોજનાઓ સાથે સરખાવીએ તો આશ્ચર્ય થાય તેવું છે. ૨૦૨૬-૨૭ માં આયુષ્માન ભારત-પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (PM-JAY) માટે ફાળવાયેલું બજેટ આ રકમની સમકક્ષ છે. એટલું જ નહીં, જો શિક્ષણ ક્ષેત્રની વાત કરીએ તો, વર્ષ ૨૦૧૪ ના અંદાજ મુજબ એક IIT સ્થાપવાનો ખર્ચ આશરે ૧,૭૫૦ કરોડ હતો, જે મોંઘવારીને ધ્યાનમાં લેતા આજે ૨,૯૩૪ કરોડની આસપાસ થાય છે. એટલે કે, આ અટવાયેલા ભંડોળથી ત્રણ અત્યાધુનિક IIT સંસ્થાઓનું નિર્માણ થઈ શકે તેમ છે.
EPFO ની નવી યોજના અને પડકારો
સરકારે ૨૯ જૂનથી 'EPF યોજના, ૨૦૨૬' લાગુ કરીને પ્રોવિડન્ટ ફંડની પ્રક્રિયાને વધુ ડિજિટલ અને સરળ બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. તેમ છતાં, ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. EPFO એ જણાવ્યું છે કે પાછલા એક વર્ષમાં નિષ્ક્રિય ખાતાઓની સંખ્યામાં ૯૨,૦૦૦ નો મામૂલી ઘટાડો થયો છે અને રકમમાં પણ નજીવો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, પરંતુ હજુ પણ લાખો કામદારો તેમના હકના પૈસા મેળવવાથી વંચિત છે.
RTI નો જવાબ કેમ અધૂરો?
જ્યારે RTI દ્વારા આ ખાતાઓ અને આધાર લિંક્ડ ડેટા વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે EPFO એ કલમ ૮(૧)(e) નો હવાલો આપીને માહિતી જાહેર કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. સાથે જ, ૫ લાખથી વધુ બેલેન્સ ધરાવતા ઉચ્ચ-મૂલ્યના ખાતાઓની માહિતી પણ સંગઠન પાસે ઉપલબ્ધ ન હોવાનું સામે આવ્યું છે. આ સ્થિતિ સૂચવે છે કે નિવૃત્તિ બચત પ્રણાલીમાં હજુ પણ અનેક ખામીઓ છે. કામદારોના આ હજારો કરોડ રૂપિયા ક્યાં ગયા અને તે કેવી રીતે તેમના સાચા માલિકો સુધી પહોંચે, તે એક મોટો પ્રશ્ન બની રહ્યો છે, જેના માટે EPFO એ હવે વધુ પારદર્શક કાર્યપદ્ધતિ અપનાવવાની જરૂર છે.