વૉશિંગ્ટન : અમેરિકન અવકાશ એજન્સી નાસાએ વર્ષો પહેલા લાખો ટામેટાંના બીજ અવકાશમાં મોકલ્યા હતા, જેઓ ઘણા વર્ષો સુધી અવકાશમાં રહ્યા પછી પૃથ્વી પર પાછા આવ્યા અને વિશ્વભરના ૪૦ અલગ અલગ દેશોમાં રોપવામાં આવ્યા હતા. આ ટામેટાંના બીજને અવકાશમાં પરિવહન કરવાથી લઈને પૃથ્વી પર પાછા લાવવા અને ઉગાડવાની સમગ્ર પ્રક્રિયાનો વિગતવાર અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો, જેની આશ્ચર્યજનક અસરો સામે આવી છે અને અત્યાર સુધીમાં આ છોડ પર ૮,૦00 થી વધુ અહેવાલો સબમિટ કરવામાં આવ્યા છે. નાસાનો આ ટામેટાંના બીજનો પ્રયોગ અવકાશ વિજ્ઞાન અને કૃષિ ક્ષેત્રે ખૂબ જ રસપ્રદ અને ઐતિહાસિક મિશન રહ્યો છે, જેના દ્વારા શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણ અને અવકાશ કિરણોત્સર્ગની બીજ અંકુરણ તથા છોડના વિકાસ પર થતી અસરોને સમજવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

નાસાએ જ્યોર્જ ડબલ્યુ. પાર્ક સીડ કંપની સાથે મળીને 'સીડ્સ' (સ્પેસ એક્સપોઝ્ડ એક્સપેરિમેન્ટ ડેવલપ્ડ ફોર સ્ટુડન્ટ્સ) પ્રોગ્રામ શરૂ કર્યો હતો, જે મિશન હેઠળ ૧૯૮૪માં નાસાના ચેલેન્જર અવકાશયાનમાં આશરે ૧૨.૫ મિલિયન ટામેટાંના બીજ અવકાશમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા. મૂળ યોજના આ બીજોને એક વર્ષની અંદર પાછા લાવવાની હતી, પરંતુ ૧૯૮૬માં સર્જાયેલા ચેલેન્જર અકસ્માતને કારણે આ બીજ લગભગ છ વર્ષ સુધી ભ્રમણકક્ષામાં રહ્યા અને આખરે કોલંબિયા અવકાશયાનની મદદથી જાન્યુઆરી ૧૯૯૦માં તેમને પાછા લાવવામાં આવ્યા હતા. અવકાશમાંથી પરત ફરેલા આ બીજ સંશોધન હેતુઓ માટે વિશ્વભરની શાળાઓમાં બાળકોને વહેંચવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં વૈજ્ઞાનિકો અને વિદ્યાર્થીઓએ શોધી કાઢ્યું કે અવકાશ કિરણોત્સર્ગના સંપર્કમાં હોવા છતાં આ બીજનો અંકુરણ દર ૭૩.૮% હતો, જે પૃથ્વી પર વાવેલા સામાન્ય બીજ (૭૦.૩%) કરતાડો થોડો સારો અને ઝડપી સાબિત થયો હતો.

આ અભ્યાસના ભાગરૂપે યુએસ અને કેનેડામાં શાળાના બાળકોમાં બીજનું નિઃશુલ્ક વિતરણ કરવામાં આવે છે, જ્યાં થોડા અઠવાડિયા કે મહિનાઓ અવકાશમાં વિતાવ્યા પછી પાછા આવેલા બીજ અને પૃથ્વીના સામાન્ય બીજના બે અલગ પેકેટ વિદ્યાર્થીઓને આપીને બંને પ્રકારના બીજ રોપવામાં આવે છે અને અંકુરણ થયા પછી વિગતવાર અહેવાલો તૈયાર કરવામાં આવે છે. નાસા અને કેનેડિયન સ્પેસ એજન્સી (CSA) વચ્ચેનું આ સંયુક્ત મિશન આજે પણ સક્રિય રીતે ચાલુ છે અને આ મિશન હેઠળ દર વર્ષે ટામેટાના બીજ આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથક (ISS) મોકલવામાં આવે છે.

આ ઐતિહાસિક પ્રયોગની ભૂતકાળની કડી જોઈએ તો ૧૯૮૪ના મૂળ મિશન દરમિયાન અકસ્માતના કારણે સર્જાયેલા લાંબા વિલંબને પગલે અવકાશ સંશોધનમાં અણધારી સફળતા મળી હતી, અને વર્તમાન સ્થિતિ તેમજ ભવિષ્યના પગલાં તરીકે આ સફળ મિશનની પ્રેરણાથી અવકાશ કૃષિ ક્ષેત્રે મંગળ કે ચંદ્ર પર ભવિષ્યની લાંબા ગાળાની અવકાશ વસાહતો માટે ખોરાક ઉત્પાદનની શક્યતાઓ તપાસવામાં આવી રહી છે.