નવી દિલ્હી: દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલીમાં પારદર્શિતા લાવવા અને સામાન્ય નાગરિકોને કાયદાકીય ગુંચવણોથી બચાવવા માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ આરોપી મેજિસ્ટ્રેટના પ્રાદેશિક અધિકારક્ષેત્રની બહાર રહેતો હોય, તો તેની સામે કાનૂની કાર્યવાહી શરૂ કરતા પહેલા મેજિસ્ટ્રેટે ફરજિયાતપણે તપાસ (Inquiry) કરવી પડશે અથવા પોલીસ તપાસનો આદેશ આપવો પડશે.

નવા કાયદા ‘BNSS’ હેઠળ મહત્વનું અર્થઘટન

ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ ૨૨૫ નો ઉલ્લેખ કરતા સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે, મેજિસ્ટ્રેટ પાસે જ્યારે કોઈ ફરિયાદ આવે અને આરોપી તે કોર્ટની હદમાં ન રહેતો હોય, ત્યારે સમન્સ કે વોરંટ જારી કરતા પહેલા પૂરતી સાવચેતી રાખવી અનિવાર્ય છે. કોર્ટે નોંધ્યું કે આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે દૂર રહેતા વ્યક્તિઓને ખોટી રીતે અથવા માત્ર હેરાન કરવાના ઈરાદાથી કોર્ટમાં ન ખેંચવામાં આવે.

મેજિસ્ટ્રેટની જવાબદારી વધી

જસ્ટિસની ખંડપીઠે અવલોકન કર્યું કે, ઘણીવાર એવું જોવા મળે છે કે ક્ષુલ્લક ફરિયાદોના આધારે મેજિસ્ટ્રેટ વિચાર્યા વિના સમન્સ જારી કરી દેતા હોય છે. હવેથી, મેજિસ્ટ્રેટે પોતે સાક્ષીઓની તપાસ કરીને અથવા પોલીસને યોગ્ય તપાસ કરવા જણાવીને એ જોવું પડશે કે શું ખરેખર કેસમાં તથ્ય છે કે નહીં. જો પ્રથમ દૃષ્ટિએ (Prima Facie) કોઈ ગુનો ન જણાતો હોય, તો કાર્યવાહી આગળ વધારી શકાય નહીં.

નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ

કોર્ટે ભારપૂર્વક કહ્યું કે, કોઈ વ્યક્તિને તેના અધિકારક્ષેત્રની બહારથી કોર્ટમાં બોલાવવો એ તેની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા પર અસર કરે છે. તેથી, ન્યાયિક અધિકારીઓએ યાંત્રિક રીતે કામ કરવાને બદલે કાયદાકીય પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું જોઈએ. આ ચુકાદાથી એવા હજારો લોકોને રાહત મળશે જેઓ અન્ય રાજ્યો કે શહેરોમાં બેઠા છે અને તેમની વિરુદ્ધ દૂરના વિસ્તારોમાં પાયાવિહોણી ફરિયાદો દાખલ કરવામાં આવે છે.

શું બદલાશે હવે?

આ આદેશ બાદ હવે નીચલી અદાલતોના મેજિસ્ટ્રેટોએ વધુ સજાગ રહેવું પડશે. કોઈપણ ફરિયાદ મળતાની સાથે જ આરોપીનું સરનામું ચકાસવું પડશે અને જો તે હદની બહાર હશે, તો ફરજિયાત ‘પ્રી-ટ્રાયલ’ તપાસ હાથ ધરવી પડશે. આનાથી ન્યાયતંત્રમાં કેસોનું ભારણ ઘટશે અને ખોટી ફરિયાદોનું પ્રમાણ પણ ઘટવાની ધારણા છે.

સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય સામાન્ય માનવી માટે કાયદાના રક્ષક સમાન સાબિત થશે. આનાથી ખોટા કેસ કરનારાઓ પર લગામ લાગશે.