નવી દિલ્હી : બળબળતા ઉનાળાના અસહ્ય અકળામણ અને હીટવેવ પછી જ્યારે આકાશમાંથી ચોમાસાનું પહેલું ટીપું સૂકી ધરતી પર પડે છે, ત્યારે ચારેય તરફ એક અદ્ભુત અને મીઠી સુગંધ ફેલાઈ જાય છે. આ ભીની માટીની સુંવાળી સુગંધ દરેકના દિલને એક અનોખી શાંતિ અને ખુશી આપે છે. આપણે બધા સદીઓથી આ સુગંધનો આનંદ માણીએ છીએ, પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે પાણી અને માટીના આ મિલનમાંથી આટલી મનમોહક સુગંધ ક્યાંથી અને કેવી રીતે પેદા થાય છે? તેની પાછળ કોઈ જાદુ નથી, પરંતુ વિજ્ઞાનનું એક અત્યંત રસપ્રદ રહસ્ય છુપાયેલું છે.

સુગંધ પાછળ જવાબદાર છે ‘જીઓસ્મિન’ અને ‘પેટ્રીકોર’

પ્રખ્યાત માઇક્રોબાયોલોજી કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. દિશા ભાટિયાના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે જમીન લાંબા સમય સુધી સૂકી અને ગરમ રહે છે, ત્યારે બે મુખ્ય કુદરતી પરિબળો સક્રિય થાય છે:

·         કુદરતી વનસ્પતિ તેલ: અતિશય ગરમી અને શુષ્ક હવામાન દરમિયાન, આસપાસના છોડ અને વનસ્પતિઓ દ્વારા અમુક ખાસ પ્રકારના કુદરતી તેલ મુક્ત થાય છે જે માટીના કણોમાં એકઠા થાય છે.

·         ખાસ બેક્ટેરિયા (એક્ટિનોમાસીટ્સ): જમીનની અંદર ‘એક્ટિનોમાસીટ્સ’ (Actinomycetes) નામના ખાસ સુક્ષ્મજીવો રહે છે, જે શુષ્ક વાતાવરણમાં બીજકણ પેદા કરે છે.

જ્યારે વનસ્પતિના તેલ અને આ બેક્ટેરિયા ભેગા થાય છે, ત્યારે એક ખાસ ઓર્ગેનિક કમ્પાઉન્ડ બને છે, જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં "જીઓસ્મિન" (Geosmin) કહેવામાં આવે છે.

વરસાદના ટીપાં કેવી રીતે કામ કરે છે ‘સ્પ્રે’ જેવું?

જ્યારે વરસાદનું ટીપું ખૂબ જ ઝડપથી જમીન પર પછાડાય છે, ત્યારે તે માટીની અંદર છુપાયેલા આ જીઓસ્મિન કેમિકલને હવામાં નાના-નાના પરપોટા (Aerosols) સ્વરૂપે ઉડાડે છે. જેમ આપણે પરફ્યુમની બોટલ દબાવીએ અને સુગંધ હવામાં ફેલાય, તેમ જ આ કણો હવામાં તરતા-તરતા આપણા શ્વાસ સુધી પહોંચે છે. વિજ્ઞાનમાં વરસાદની આ વિશિષ્ટ સુગંધ અને સમગ્ર પ્રક્રિયાને "પેટ્રીકોર" (Petrichor) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

મનની શાંતિ સાથે સ્વાસ્થ્યની સાવધાની પણ જરૂરી

એકતરફ જ્યાં આ સુગંધ મનને આહલાદક અનુભવ કરાવે છે, ત્યાં જ બીજી તરફ ડૉ. ભાટિયાએ ચોમાસાના શરૂઆતના દિવસોમાં સ્વાસ્થ્યને લઈને થોડી સાવચેતી રાખવા પણ ચેતવણી આપી છે.

જ્યારે પહેલો વરસાદ પડે ત્યારે જમીનમાંથી માત્ર સુગંધ જ નહીં, પરંતુ લાંબા સમયથી જમા થયેલા ઘાટ (Molds), પરાગરજ (Pollen) અને અન્ય એલર્જન કણો પણ હવામાં તીવ્ર ગતિએ ફેલાય છે.

કોણે ખાસ સાવધ રહેવું જોઈએ?

·         અસ્થમા (દમ) ના દર્દીઓ

·         શ્વસનતંત્રની બીમારી અથવા ફેફસાની નબળાઈ ધરાવતા લોકો

·         ધૂળ કે માટીની એલર્જીથી પીડાતા નાગરિકો

ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ, ચોમાસું એ કુદરતની અનમોલ ભેટ છે અને તેનો આનંદ ચોક્કસ લેવો જોઈએ. પરંતુ જો વરસાદના શરૂઆતના દિવસોમાં તમને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય, સતત છીંક આવવા લાગે અથવા ત્વચા પર કોઈ એલર્જી દેખાય, તો તેને સામાન્ય ફ્લૂ સમજીને અવગણવાને બદલે તાત્કાલિક લાયક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો હિતાવહ છે.