નવી દિલ્હી : હિન્દુ ધર્મમાં અત્યંત પવિત્ર મનાતી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાએ જતા શ્રદ્ધાળુઓ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ નિયમ લાગુ છે. વર્ષ 2018થી ચીન સરકાર દ્વારા માનસરોવર ઝીલ જેને પવિત્ર તળાવ ગણવામાં આવે છે એની અંદર ઉતરીને પવિત્ર ડુબકી લગાવવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. જોકે, શ્રદ્ધાળુઓની આસ્થાને ઠેસ ન પહોંચે તે માટે તળાવમાંથી બહારથી જ એક-એક બાલ્ટી પાણી ભરીને સ્નાન કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. ચીન સરકારના આ નિર્ણય પાછળ માત્ર વહીવટી કારણો નથી, પરંતુ તેની પાછળ કેટલાક ગંભીર વૈજ્ઞાનિક તથ્યો અને પર્યાવરણીય ચિંતાઓ છુપાયેલી છે

વૈજ્ઞાનિકો અને પર્યાવરણના જાણકારોના મતે, માનસરોવર માત્ર એક ધાર્મિક સ્થળ નથી પરંતુ હિમાલયના પર્યાવરણ અને ક્લાઈમેટ ચેન્જનો અભ્યાસ કરવા માટેનું એક અત્યંત સંવેદનશીલ કેન્દ્ર છે. જ્યારે હજારોની સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ એકસાથે આ ઝીલના પાણીમાં ઉતરે છે, ત્યારે પર્યાવરણને નીચે મુજબના ગંભીર નુકસાન થાય છે:

• પાણીનું પ્રદૂષણ: માનવ શરીર પર રહેલો પસીનો, ત્વચાના મૃત કોષો, તેલ, સાબુ, સનસ્ક્રીન ક્રીમ અને વિવિધ પ્રકારના કેમિકલ તેમજ બેક્ટેરિયા સીધા તળાવના શુદ્ધ પાણીમાં ભળી જાય છે. આનાથી સદીઓથી પવિત્ર અને શુદ્ધ રહેલું આ પાણી પ્રદૂષિત થવા લાગે છે.

• ઇકોસિસ્ટમ પર પ્રહાર: હજારો લોકોના પગ પડવાથી તળાવના તળિયે જમા થયેલી માટી હલી જાય છે, જેનાથી પાણી મટમેલું બને છે. આ પ્રક્રિયાના કારણે પાણીમાં રહેતા સૂક્ષ્મ જીવો અને જૈવિક શેવાળના અસ્તિત્વ પર ખતરો ઊભો થાય છે, જે સમગ્ર જળચર સૃષ્ટિને નુકસાન પહોંચાડે છે.

• વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે અતિશય ઊંચાઈ પર આવેલી હિમનદીઓ આધારિત ઝીલોમાં એક કુદરતી મર્યાદા હોય છે. સામાન્ય મેદાની વિસ્તારોના જળાશયોની સરખામણીએ, આવી ઊંચાઈ પર આવેલા તળાવોમાં પાણીને પોતાની જાતે જ શુદ્ધ કરવાની પ્રક્રિયા અત્યંત ધીમી હોય છે. જો આ પાણી એકવાર મોટા પાયે પ્રદૂષિત થઈ જાય, તો તેને ફરીથી ઓરિજિનલ સ્વરૂપમાં લાવવામાં દાયકાઓનો સમય લાગી શકે છે.

   

  ચીન પ્રશાસનનું કહેવું છે કે શ્રદ્ધાળુઓ પોતાની આસ્થા જરૂર પૂરી કરે, પરંતુ તેનાથી પ્રકૃતિના સંતુલનને કોઈ નુકસાન ન થવું જોઈએ. આ જ કારણસર વિશ્વના ઘણા સંવેદનશીલ પર્વતીય વિસ્તારો અને કુદરતી પ્રદેશોમાં પ્રવાસીઓ અને શ્રદ્ધાળુઓ માટે આવા કડક નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે. કૈલાશ માનસરોવરના આ કિસ્સામાં પણ પર્યાવરણની જાળવણી માટે જ 'બાલ્ટીથી સ્નાન' કરવાનો વચલો રસ્તો અપનાવવામાં આવ્યો છે.