રાંચી : ભારતનો પૂર્વિય રાજ્ય ઝારખંડ માત્ર તેના વિશ્વપ્રસિદ્ધ 'છાઉ' નૃત્ય માટે જ નહીં, પરંતુ પોતાની અજોડ અને સમૃદ્ધ આદિવાસી લોક સંસ્કૃતિ માટે પણ વિશેષ ઓળખ ધરાવે છે. આ સાંસ્કૃતિક ધરોહરમાં 'કર્મા નૃત્ય' (Karma Dance) એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સદીઓ જૂનું અંગ છે. આદિવાસી સમુદાયના જીવન સાથે ઊંડે સુધી વણાયેલા આ લોકનૃત્યનો ઇતિહાસ એક હજાર વર્ષથી પણ વધુ પ્રાચીન માનવામાં આવે છે. માત્ર ઝારખંડ જ નહીં, પરંતુ પાડોશી રાજ્યો છત્તીસગઢ અને પશ્ચિમ બંગાળના સરહદી આદિવાસી વિસ્તારોમાં પણ આ ઉત્સવ અને નૃત્ય એટલા જ ઉત્સાહ અને શ્રદ્ધા સાથે ઉજવવામાં આવે છે.

પ્રાપ્ત વિગતો અનુસાર, આ નૃત્ય માત્ર મનોરંજનનું સાધન નથી, પરંતુ તે પ્રકૃતિ અને માનવ જીવન વચ્ચેના પવિત્ર સંબંધનું પ્રતીક છે. છોટા નાગપુરના ઉચ્ચપ્રદેશમાં વસતા આદિવાસી સમુદાયોમાં પૌરાણિક કાળથી આ પરંપરા ચાલી આવે છે. લોકવાયકા મુજબ, 'કર્મા' અથવા કરમનું વૃક્ષ જીવન, શક્તિ, એકતા અને ભાઈચારાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ પવિત્ર વૃક્ષની પૂજા કરીને તેની આસપાસ નૃત્ય કરવાથી આખા ગામમાં સુખ-સમૃદ્ધિ આવે છે, ખેતરોમાં સારો પાક થાય છે અને પરિવારમાં ખુશાલી જળવાઈ રહે છે તેવી દ્રઢ માન્યતા છે. આ જ કારણે પ્રતિવર્ષ ભાદ્રપદ મહિનામાં કર્મા ઉત્સવનું ખાસ આયોજન કરવામાં આવે છે.

આ ધાર્મિક ઉત્સવની શરૂઆત ગામની અપરિણીત કન્યાઓ દ્વારા રાખવામાં આવતા પવિત્ર ઉપવાસથી થાય છે. ત્યારબાદ જંગલમાંથી વિધિવત રીતે કર્મા વૃક્ષની એક ડાળી લાવીને ગામની મધ્યમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. આ ઉત્સવ દરમિયાન ગામના તમામ લોકો પરંપરાગત આદિવાસી ગીતો ગાઈને આ ડાળીની ચારેય તરફ ઘેરાવ કરીને મનમોહક નૃત્ય કરે છે. નૃત્ય કરતી વખતે સ્ત્રી-પુરુષો એક વર્તુળ રચે છે અને એકબીજાની કમર પર હાથ રાખીને સંગીતની ધૂન પર લયબદ્ધ રીતે આગળ-પાછળ ડગ ભરે છે.

નૃત્ય દરમિયાન પરિધાન અને વાદ્યોનું વિશેષ આકર્ષણ જોવા મળે છે. મહિલાઓ લાલ કિનારીવાળી પરંપરાગત સફેદ સાડી, ચાંદીના આદિવાસી ઘરેણાં અને ઝાંઝર સજીને આવે છે, જ્યારે પુરુષો ધોતી, રંગબેરંગી પાઘડી અને ગળામાં માળાઓ ધારણ કરે છે. આ નૃત્ય મુખ્યત્વે મંદાર, ઢોલ, નાગડા, ટિમ્કી અને ઝાલ જેવા પરંપરાગત વાદ્યોના તાલે ખીલી ઊઠે છે. મંદારના ઘેરા પડઘા અને ગ્રામજનોના મધુર સમૂહગાનથી આખું વાતાવરણ ભક્તિમય અને ઉત્સાહવર્ધક બની જાય છે, જે ભારતીય લોકસંસ્કૃતિની અમૂલ્ય ધરોહર સમાન છે.