નવી દિલ્હી: વૈશ્વિક અંતરીક્ષ વિજ્ઞાનના નકશા પર ભારતે છેલ્લા ૧૨ વર્ષોમાં "વિશ્વાસ, વિકાસ અને જન કલ્યાણ" ની ભાવના સાથે એક અભૂતપૂર્વ છલાંગ લગાવી છે. "આત્મનિર્ભર ભારત," "મેક ઇન ઇન્ડિયા," અને "વિકસિત ભારત ૨૦૪૭" ના ભવ્ય વિઝનથી પ્રેરિત થઈને ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) એ દેશને દુનિયાની ટોચની અવકાશ શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરી દીધો છે. ચંદ્રના અણખોળાયેલા દક્ષિણ ધ્રુવ પર ચંદ્રયાન-૩નું ઐતિહાસિક સોફ્ટ-લેન્ડિંગ હોય, સૂર્યનો અભ્યાસ કરતું આદિત્ય-L૧ મિશન હોય, કે પછી અંતરીક્ષમાં માનવી મોકલવાનો મહત્વાકાંક્ષી 'ગગનયાન' પ્રોજેક્ટ હોય- ભારતના દરેક કદમે વિશ્વને ચોંકાવ્યું છે. પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષાની બહાર દેશની પહોંચ વધારવાની સાથે આ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સુશાસન, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, કૃષિ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે જનકલ્યાણ માટે થઈ રહ્યો છે.

ભારતની આ અંતરીક્ષ સફરનો પાયો વર્ષ ૨૦૦૮માં ચંદ્રયાન-૧ થી નખાયો હતો, જેણે ચંદ્ર પર પાણીના અણુઓ શોધીને દુનિયાને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધી હતી. ત્યારબાદ ૨૦૧૯ના ચંદ્રયાન-૨ ઓર્બિટરે ચંદ્રની સપાટીની અત્યંત હાઈ-ડેફિનેશન (HD) તસવીરો ઝડપી વિજ્ઞાન જગતને સમૃદ્ધ કર્યું. આ કડીમાં ૨૩ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૩ના રોજ ભારતે ઇતિહાસ રચ્યો જ્યારે ચંદ્રયાન-૩ નું વિક્રમ લેન્ડર ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ નજીક સફળતાપૂર્વક ઉતર્યું. હવે ઈસરો વર્ષ ૨૦y૭માં 'ચંદ્રયાન-૪' લોન્ચ કરવાની ભવ્ય તૈયારી કરી રહ્યું છે, જેનું કામ ચંદ્ર પરથી માટી અને ખડકોના નમૂના એકત્રિત કરીને તેને સુરક્ષિત રીતે પૃથ્વી પર પાછા લાવવાનું રહેશે. ત્યારપછીનું ચંદ્રયાન-૫ મિશન ચંદ્રના કાયમી અંધકારવાળા વિસ્તારોમાં છુપાયેલા પાણીની શોધ કરશે.

ચંદ્ર ઉપરાંત ભારતે મંગળ અને સૂર્ય મિશનમાં પણ પોતાની લોખંડી ક્ષમતા સાબિત કરી છે. ૨૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૪ના રોજ ભારતે પોતાના પ્રથમ જ પ્રયાસમાં 'મંગળયાન' (માર્સ ઓર્બિટર મિશન) ને મંગળની કક્ષામાં સ્થાપિત કરીને ઈતિહાસ રચ્યો હતો અને આ સિદ્ધિ મેળવનારો તે દુનિયાનો પ્રથમ દેશ બન્યો હતો. માત્ર ૬ મહિના માટે મોકલાયેલું મંગળયાન ૮ વર્ષથી વધુ સમય સુધી કાર્યરત રહ્યું. તેવી જ રીતે, ૨૦૨૩માં લોન્ચ કરાયેલ 'આદિત્ય-L૧' એ પૃથ્વીથી ૧૫ લાખ કિલોમીટર દૂર લેગ્રેન્જ પોઇન્ટ પર પહોંચીને અત્યાર સુધીમાં ૨૭ ટેરાબાઇટથી વધુ સૌર અવલોકન ડેટા વૈશ્વિક વૈજ્ઞાનિકો સાથે શેર કર્યો છે. જાન્યુઆરી ૨૦y૫માં ભારતે સ્પેસ ડોકિંગ પ્રયોગ (SPADEX) સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરી અમેરિકા, રશિયા અને ચીન બાદ અવકાશમાં બે ઉપગ્રહોને સ્વાયત્ત રીતે જોડવાની અદભુત ટેકનોલોજી હાંસલ કરી લીધી છે. હવે ઈસરોની નજર શુક્ર ગ્રહ પર છે, જે માટે માર્ચ ૨૦૨૮માં 'શુક્ર ઓર્બિટર મિશન' લોન્ચ કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કરાયું છે.

ભારતના સૌથી વધુ પ્રતિક્ષિત મિશનોમાંનું એક છે માનવયુક્ત 'ગગનયાન' મિશન, જે અંતર્ગત ત્રણ ભારતીય અવકાશયાત્રીઓને (ગગનનૌટ્સ) ત્રણ દિવસ માટે ૪૦૦ કિલોમીટરની ભ્રમણકક્ષામાં મોકલી પૃથ્વી પર સુરક્ષિત પરત લાવવામાં આવશે. આ મિશન વર્ષ ૨૦y૫માં તેના અંતિમ તબક્કામાં પ્રવેશી ચૂક્યું છે. આ તમામ પ્રયોગોના શિખર સમાન 'સ્પેસ વિઝન ૨૦૪૭' અંતર્ગત ભારત પોતાનું સ્વદેશી 'ભારતીય અંતરીક્ષ સ્ટેશન' (Bharatiya Antariksha Station - BAS) સ્થાપવા જઈ રહ્યું છે. પૃથ્વીની નીચી ભ્રમણકક્ષામાં સ્થાપિત થનારું આ સ્ટેશન ૫-મોડ્યુલનું બનેલું હશે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪માં કેન્દ્ર સરકારના મંત્રીમંડળે ૨૦૨૮ સુધીમાં આ સ્પેસ સ્ટેશનના પ્રથમ મોડ્યુલ 'BAS-01' ના વિકાસ અને લોન્ચિંગને સત્તાવાર મંજૂરી આપી દીધી છે, જે માઇક્રોગ્રેવિટીમાં માનવ સંશોધન, તબીબી વિજ્ઞાન અને ઉભરતી નવી ટેકનોલોજી માટે ભારતની સ્વાયત્ત પ્રયોગશાળા બનશે.