બેંગલુરુ: ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ISRO) માંથી વૈજ્ઞાનિકોના સતત વધતા જતા રાજીનામાને ધ્યાનમાં રાખીને, અવકાશ વિભાગ (DoS) એ બહાર નીકળવાના નિયમોમાં મોટો ફેરફાર કર્યો છે. ૧૪ જુલાઈના નવા મેમોરેન્ડમ અનુસાર, હવે ગગનયાન જેવા વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ મિશન પર કામ કરતા વૈજ્ઞાનિકો અને ઇજનેરો રાજીનામું કે સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ માટે સરળતાથી અરજી કરી શકશે નહીં. હવે આવી દરેક અરજી પર અંતિમ નિર્ણય લેવા માટે તેને અવકાશ વિભાગના ઉચ્ચ સ્તરે મોકલવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે.

સરકાર દ્વારા આ કડક પગલું લેવાનું મુખ્ય કારણ તાજેતરના મહિનાઓમાં વૈજ્ઞાનિકોના સ્થળાંતરની વધતી ગતિ છે. અહેવાલો મુજબ, લગભગ ૧૦૦ જેટલા કુશળ વૈજ્ઞાનિકો અને તકનીકી કર્મચારીઓએ વ્યૂહાત્મક કેન્દ્રો છોડી દીધા છે, જેનાથી ગગનયાન જેવા રાષ્ટ્રીય પ્રોજેક્ટ્સની સમયરેખા અને અમલીકરણ પર ગંભીર અસર પડી છે. સરકારનું માનવું છે કે પ્રતિભાશાળી વૈજ્ઞાનિકોનું આ રીતે જવું પ્રોજેક્ટ્સની સફળતા માટે મોટું જોખમ ઉભું કરે છે.

મેમોરેન્ડમમાં સ્પષ્ટપણે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે ગ્રુપ 'A' ના વૈજ્ઞાનિકો તરફથી મળતી રાજીનામાની વિનંતીઓનો દોર રાષ્ટ્રીય મહત્વના પ્રોજેક્ટ્સના કાર્યમાં અવરોધક બની રહ્યો છે. દેશના અવકાશ કાર્યક્રમને અવિરત ગતિએ આગળ ધપાવવા માટે તકનીકી કર્મચારીઓની જાળવણી અત્યંત આવશ્યક છે. આ જ કારણ છે કે હવે ISRO માં કોઈપણ રાજીનામું આપતી વખતે વધુ વહીવટી તપાસ અને મંજૂરીની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડશે.

અવકાશ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો અને ટીકાકારો આ નિયમોને 'પ્રતિભા જાળવણી' અને 'વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા' વચ્ચેના ટકરાવ તરીકે જોઈ રહ્યા છે. જ્યાં એક તરફ સરકાર દેશના મિશનની સફળતા માટે સુરક્ષા માની રહી છે, ત્યાં બીજી તરફ કર્મચારીઓમાં આ નિર્ણયને લઈને મિશ્ર પ્રતિભાવો છે. વૈજ્ઞાનિકો માટે કારકિર્દીના નવા વિકલ્પો અને પર્સનલ ડેવલપમેન્ટના કારણે આવી કડક નીતિઓ કેટલા લાંબા સમય સુધી અસરકારક રહેશે તે એક ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.

ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમનો ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે ISRO ની સફળતા પાછળ તેના સમર્પિત વૈજ્ઞાનિકોનો મોટો ફાળો છે. આ અગાઉ સંસ્થામાં સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ કે રાજીનામા માટે વહીવટી પ્રક્રિયા પ્રમાણમાં સરળ હતી, પરંતુ હવે સમય બદલાતા સરકારે 'રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને મહત્વ'ને પ્રાધાન્ય આપવાની નવી વ્યૂહરચના અપનાવી છે. આ ફેરફાર સીધો ગગનયાન મિશનના કર્મચારીઓને લાગુ પડે છે, જે ભારતની અવકાશમાં પહોંચાડવાની ક્ષમતા માટે અત્યંત મહત્વનું છે.

આગામી સમયમાં, સરકાર આ વૈજ્ઞાનિકોની જરૂરિયાતોને સમજવા અને સંસ્થામાં પ્રતિભાને રોકી રાખવા માટે નવા ઇન્સેન્ટિવ્સ અથવા કામગીરીની શરતોમાં ફેરફાર કરી શકે છે. હાલમાં તો વૈજ્ઞાનિકોએ પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ કરવા માટે સંગઠિત રહેવું પડશે અને અવકાશ વિભાગ દરેક રાજીનામાની અરજીની ગંભીરતાથી સમીક્ષા કરશે. સંસ્થાનો ઉદ્દેશ્ય પ્રોજેક્ટ્સના અમલીકરણમાં આવતા અવરોધોને દૂર કરી સફળતાપૂર્વક લક્ષ્યાંકો સિદ્ધ કરવાનો છે.