​નવી દિલ્હી: વર્તમાન વૈશ્વિક ભૌગોલિક-રાજકીય પરિદ્રશ્યમાં ‘બ્રિક્સ’ (BRICS) જૂથ અગાઉ કરતાં વધુ શક્તિશાળી, વિશાળ અને આક્રમક બનીને ઊભરી રહ્યું છે, પરંતુ તેની સાથે સાથે આ સંગઠનમાં આંતરિક મતભેદો અને વિભાજનની ખાઈ પણ વધુ ઊંડી થઈ રહી છે. ગ્લોબલ સાઉથ એટલે કે વિકાસશીલ દેશોનો અવાજ બનીને આગળ વધવાના દાવો કરતા આ સંગઠનમાં નવા દેશોના સમાવેશથી તેનું કદ અને પ્રભાવ ચોક્કસ વધ્યો છે, પરંતુ સભ્ય દેશોના અલગ-અલગ રાષ્ટ્રીય અને રાજનૈમિક હિતોને કારણે અંદરખાને મોટો ખીંચતાણનો માહોલ જોવા મળી રહ્યો છે.

​મૂળભૂત રીતે ભારત, ચીન, રશિયા, બ્રાઝિલ અને દક્ષિણ આફ્રિકાના બનેલા આ જૂથમાં તાજેતરમાં અન્ય મહત્વના દેશોનો પ્રવેશ થતાં તેને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને રાજકારણમાં મોટું સ્થાન મળ્યું છે. આ વિસ્તરણ પાછળનો મુખ્ય હેતુ પશ્ચિમી દેશો અને ખાસ કરીને અમેરિકાના આર્થિક તથા રાજકીય દબદબા સામે એક મજબૂત સંતુલન ઊભું કરવાનો છે. વિશ્વ બેંક અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF) જેવી પશ્ચિમ-પ્રેરિત સંસ્થાઓના બદલે બ્રિક્સની પોતાની 'નવી વિકાસ બેંક' (NDB) અને સ્થાપિત નાણાકીય પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવાના પ્રયાસો તેજ બનાવવામાં આવ્યા છે.

​જોકે, વધતા કદની સાથે સંગઠનની આંતરિક એકતા પર ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે. ખાસ કરીને ભારત અને ચીન વચ્ચેના સરહદી અને વ્યાપારિક તણાવને કારણે સંગઠનની કામગીરી પર અસર પડી રહી છે. ચીન બ્રિક્સનો ઉપયોગ પોતાની વૈશ્વિક મહત્વાકાંક્ષાઓ પૂરી કરવા અને તેને અમેરિકા-વિરોધી એક મંચ તરીકે વિકસાવવા માગે છે. સામે પક્ષે, ભારત પોતાની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવી રાખીને યુરોપ, અમેરિકા તથા પશ્ચિમી દેશો સાથેના સંબંધોમાં સંતુલન જાળવવા માગે છે. ભારત ક્યારેય આ જૂથને સંપૂર્ણપણે 'અમેરિકા-વિરોધી' કે 'પશ્ચિમ-વિરોધી' ધડામાં ફેરવવા દેવા તૈયાર નથી.

​બીજી તરફ, રશિયા પર પશ્ચિમી દેશો દ્વારા લાદવામાં આવેલા આકરા આર્થિક પ્રતિબંધો વચ્ચે તે બ્રિક્સને પોતાના આંતરરાષ્ટ્રીય બહિષ્કાર સામેના કવચ તરીકે જુએ છે. જ્યારે બ્રાઝિલ અને દક્ષિણ આફ્રિકા જેવા દેશો પોતાના આર્થિક લાભો અને વિકાસશીલ દેશોની સમસ્યાઓને વાચા આપવા પૂરતા જ મર્યાદિત રહેવા માંગે છે.

​સંગઠનમાં નવા દેશોનો ઉમેરો થતાં નિર્ણયો લેવાની પ્રક્રિયા વધુ જટિલ બની છે. કોઈ પણ નવા નિર્ણય કે નીતિ માટે તમામ દેશોની સર્વસંમતિ જરૂરી હોય છે, પરંતુ પાકિસ્તાન કે તુર્કી જેવા દેશોની સભ્યપદ મેળવવાની ઈચ્છા અને તેના પર ભારત જેવા દેશોના વલણને કારણે સંગઠન અંદરથી ખેંચાણ અનુભવી રહ્યું છે. આ ઉપરાંત, વેપારમાં ડૉલરના વર્ચસ્વને ઘટાડીને સ્થાનિક ચલણમાં વ્યવહાર કરવાના વિષય પર પણ તમામ સભ્યો વચ્ચે સંપૂર્ણ એકરૂપતાનો અભાવ જોવા મળે છે.

​સમગ્ર પરિસ્થિતિ સ્પષ્ટ કરે છે કે બ્રિક્સનું કદ અને વૈશ્વિક પ્રભાવ ભલે વધ્યો હોય, પરંતુ સભ્ય દેશોના વિરોધાભાસી દ્રષ્ટિકોણ અને આંતરિક ખેંચતાણને કારણે તેને એકજૂથ રહીને વૈશ્વિક સ્તરે કોઈ મોટો અને નિર્ણાયક ફેરફાર લાવવામાં ભારે પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.