નવી દિલ્હી : ભારતીય પેટન્ટ કાર્યાલય દ્વારા યુએસ સ્થિત ગ્લોબલ એલાયન્સ ફોર ટીબી ડ્રગ ડેવલપમેન્ટ (ટીબી એલાયન્સ) ને મોટો ઝટકો આપવામાં આવ્યો છે. પેટન્ટ ઓફિસે ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટ્યુબરક્યુલોસિસ (ટીબી) ની અત્યાધુનિક સારવાર પદ્ધતિ ‘બીપાલ’ (BPaL) માટેની પેટન્ટ અરજી સત્તાવાર રીતે ફગાવી દીધી છે. ગત ૨૭ ઓક્ટોબરના રોજ જારી કરાયેલા આ ઓર્ડર અગાઉ વિવિધ દર્દી જૂથો દ્વારા વાંધા અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે અંતિમ સુનાવણી દરમિયાન ટીબી એલાયન્સ હાજર રહ્યું ન હતું.

‘બીપાલ’ એ ત્રણ મહત્વપૂર્ણ દવાઓ જેવી કે બેડાક્વિલીન, પ્રિટોમાનિડ અને લિનેઝોલિડનું એક સંયોજન છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (ડબ્લ્યુએચઓ) દ્વારા ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીના પાત્ર દર્દીઓ માટે આ છ મહિનાની ઓલ-ઓરલ (મોં દ્વારા લેવાતી) સારવારની ભલામણ કરવામાં આવી છે. આ સારવાર અગાઉની જૂની અને લાંબી પદ્ધતિઓ કરતા ઘણી ટૂંકી છે, જેનાથી દર્દીઓ પરનું માનસિક અને શારીરિક ભારણ ઘટે છે. આ પેટન્ટ અરજી ૧૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેને પેટન્ટ ઓફિસે પેટન્ટ એક્ટ, ૧૦૭૦ ની કલમ ૧૫ હેઠળ રદ કરી દીધી છે.

વિરોધ કરનાર પક્ષો દ્વારા રજૂઆત કરવામાં આવી હતી કે આ દવાઓનું સંયોજન અગાઉથી જ જાણીતું હતું, તેમાં કોઈ નવું સંશોધન (ఇన్વેન્ટિવ સ્ટેપ) નથી અને તે પેટન્ટની અન્ય આવશ્યક શરતોને પૂર્ણ કરતી નથી. આ સંદર્ભે ૨૦૧૫ના સંશોધનો અને ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સના પુરાવાઓ ટાંકવામાં આવ્યા હતા. જુલાઈ ૨૦૨૦માં બે પ્રી-ગ્રાન્ટ ઓપોઝિશન દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેમાં સંકલ્પ રિહેબિલિટેશન ટ્રસ્ટના એલ્ડ્રેડ ટેલિસ અને ગણેશ આચાર્ય (લాయર્સ કલેક્ટિવ અને મેડિસિન સેન્સ ફ્રન્ટિયર્સના સમર્થનથી) તથા ડેલ્હી નેટવર્ક ઓફ પોઝિટિવ પીપલ્સ (ડીએનપી+) દ્વારા થર્ડ વર્લ્ડ નેટવર્કની મદદથી વાંધા ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.

ઉલ્લેખનીય છે કે ભારત વિશ્વમાં સૌથી વધુ ટીબીનો ભાર ધરાવતો દેશ છે. ડબ્લ્યુએચઓ મુજબ ૨૦૨૪માં ભારતમાં અંદાજે ૨.૭૧ મિલિયન લોકો ટીબીની બિમારીથી પ્રભાવિત થયા હતા, જે વૈશ્વિક કેસોના આશરે એક ચોથા ભાગ જેટલા છે. હાલમાં ભારત સરકારના રાષ્ટ્રીય ટીબી કાર્યક્રમ હેઠળ ૧૫,૦૦૦ થી વધુ દર્દીઓએ ‘બીપાલ’ નું વિસ્તૃત સ્વરૂપ એવા ‘બીપાલએમ’ (BPaLM) ની સારવાર શરૂ કરી છે, જેમાં આ ત્રણ દવાઓ સાથે ચોથી દવાનો પણ સમાવેશ થાય છે.

પેટન્ટ ઓફિસીના આ નિર્ણયને દર્દી સંગઠનો દ્વારા આવકારવામાં આવ્યો છે. તેમનું માનવું છે કે આનાથી જેનેરિક દવાઓની સ્પર્ધાને ઉત્તેજન મળશે અને ભારત સહિતના દેશોમાં સારવાર વધુ સસ્તી બનશે. અગ્રણી કાર્યકરોએ ટીબી એલાયન્સને અન્ય દેશોમાં પણ આવી પેટન્ટ મેળવવાથી દૂર રહેવા અપીલ કરી છે. જૂની પદ્ધતિઓમાં એક વર્ષથી વધુ સમય સુધી એન્ટિબાયોટિક્સ અને પીડાદાયક ઇન્જેક્શન લેવા પડતા હતા, ત્યારે આ ટૂંકી અને અસરકારક સારવારથી દર્દીઓ ઝડપથી સાજા થઈને ફરી પોતાના પરિવાર અને કામકાજ તરફ પાછા ફરી શકશે. આ ઐતિહાસિક નિર્ણયથી ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીની સારવાર સુલભ અને સસ્તી બનાવવાના પ્રયાસોને વધુ વેગ મળશે.