નવી દિલ્હી, ૩૧ મે: ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) દ્વારા જાહેર કરાયેલા તાજા સેટેલાઇટ ડેટા અનુસાર, વર્ષ ૨૦૨૬માં ભારતના ચોમાસા પર અલ નીનોની અત્યાર સુધીની સૌથી ખતરનાક અસર જોવા મળી રહી છે, જેના કારણે દેશમાં ગંભીર દુષ્કાળ પડવાનો ખતરો ૬૦% સુધી વધી ગયો છે. પ્રશાંત મહાસાગરમાં પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફના પવનો નબળા પડવાના કારણે સમુદ્રનું પાણી ગરમ થવાની આ ઘટના ભારતના ચોમાસાના વાદળો અને ભેજને પોતાની તરફ ખેંચી રહી છે. સામાન્ય રીતે અલ નીનો વખતે ભારતની ઢાલ બનતો હિંદ મહાસાગર આ વખતે સંપૂર્ણપણે શાંત છે, જેને લીધે હવામાન વૈજ્ઞાનિકોનું ટેન્શન બમણું થઈ ગયું છે કારણ કે ભારત પાસે હવે આ સંકટ સામે લડવાનો કોઈ બેકઅપ પ્લાન બચ્યો નથી.
હવામાન વિભાગના સત્તાવાર ડેટા દર્શાવે છે કે જ્યારે પણ પ્રશાંત મહાસાગરમાં અલ નીનો સક્રિય થાય છે, ત્યારે ભારતમાં સામાન્ય રીતે દુષ્કાળની સ્થિતિ સર્જાય છે. જો કે, વર્ષ ૧૯૯૭માં ઇતિહાસનો સૌથી ભયાનક અલ નીનો આવ્યો હોવા છતાં હિંદ મહાસાગરમાં સર્જાયેલા 'પોઝિટિવ ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ' (IOD) એટલે કે આફ્રિકા નજીકના સમુદ્રની વિશેષ હલચલે ચોમાસાના પવનોને બમણી તાકાતથી ભારત તરફ ધકેલીને દેશને બચાવી લીધો હતો. પરંતુ ચાલુ વર્ષે ૨૪ મે સુધીના ક્લાઇમેટ મોડલ્સ મુજબ IOD ઇન્ડેક્સ માઇનસ ૦.૩૪ ડિગ્રી સેલ્સિયસ પર નોંધાયો છે, જે દર્શાવે છે કે આ વખતે અલ નીનોના પ્રકોપને રોકનારું કોઈ પરિબળ સક્રિય નથી.
આઈએમડીના સત્તાવાર પૂર્વાનુમાન મુજબ, આગામી જૂનથી ઓગસ્ટ મહિના દરમિયાન અલ નીનોની શરૂઆત પ્રમાણમાં હળવી રહેશે, પરંતુ સપ્ટેમ્બર મહિનો આવતા સુધીમાં તે પોતાની પૂરેપૂરી તાકાત સાથે દેશ પર ત્રાટકશે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે આ વર્ષે ઓગસ્ટના અંત અને સપ્ટેમ્બરના પ્રારંભમાં વરસાદની અછત સૌથી વધુ ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે. આંકડાકીય વિશ્લેષણ મુજબ, ભૂતકાળમાં ૧ spark૫૧ થી ૨૦૨૨ વચ્ચેના ગાળામાં પણ જ્યારે-જ્યારે પેસિફિક સમુદ્રમાં આવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે, તેમાંથી આશરે ૬૦% અલ નીનો વાળા વર્ષોમાં ભારતમાં ચોમાસું સદંતર નિષ્ફળ ગયું છે અથવા સરેરાશ કરતાં ઘણો ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે.
કૃષિ નિષ્ણાતો અને હવામાન વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, સપ્ટેમ્બર મહિનામાં વરસાદની આ સંભવિત ખેંચ ખેડૂતોના ડાંગર, કઠોળ, કપાસ અને તેલીબિયાં જેવા મુખ્ય ખરીફ પાકોને સંપૂર્ણપણે બરબાદ કરી શકે છે. આ એ જ સમયગાળો છે જ્યારે પાક 'ગ્રેન-ફિલિંગ સ્ટેજ' (દાણા ભરાવાના તબક્કા)માં હોય છે અને છોડને સૌથી વધુ પાણીની જરૂરિયાત રહે છે. જો આ નિર્ણાયક તબક્કે જ દેશમાં વરસાદ અટકી જશે, તો તૈયાર થયેલો આખો પાક સુકાઈ જશે, જેની સીધી નકારાત્મક અસર દેશના અન્ન ઉત્પાદન, કૃષિ અર્થતંત્ર અને ગ્રામીણ વિસ્તારોની આજીવિકા પર પડી શકે છે.
ચોમાસા પર મંડરાઈ રહેલા આ ગંભીર જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને જ આઈએમડીએ તેના અગાઉના અંદાજમાં મોટો ઘટાડો કરીને ચાલુ વર્ષનું ચોમાસું સામાન્ય કરતાં ઓછું એટલે કે માત્ર ૯૦% રહેવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરી દીધી છે. સામાન્ય વર્ષોમાં દેશમાં દુષ્કાળ પડવાની આશંકા માત્ર ૧૬% જેટલી જ હોય છે, જે આ વર્ષે વધીને ૬૦% એ પહોંચી ગઈ છે. કેન્દ્ર સરકાર અને વિવિધ રાજ્યોના કૃષિ વિભાગોએ આ ડેટાના આધારે અત્યારથી જ કટોકટીની યોજનાઓ ઘડવાનું શરૂ કરી દીધું છે, જેમાં ખેડૂતોને ઓછા પાણીમાં પાકતા વૈકલ્પિક પાક લેવાની સલાહ આપવા અને જળાશયોના પાણીનો સંગ્રહ કરવા જેવા આગોતરા પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે.