નવી દિલ્હી:ભારતમાં કોઈ પણ તબીબી કટોકટીના સમયે એમ્બ્યુલન્સ કે વ્યાવસાયિક મદદ પહોંચવામાં સરેરાશ 15 મિનિટ કે તેથી વધુ સમય લાગે છે, અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં તો આ સમયગાળો ઘણો વધારે હોય છે. તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, કાર્ડિયાક અરેસ્ટ કે ગંભીર રક્તસ્ત્રાવ જેવી સ્થિતિમાં જીવન બચાવવા માટે માત્ર 4 થી 6 મિનિટનો સમય જ નિર્ણાયક હોય છે. જો સામાન્ય નાગરિકોને મૂળભૂત પ્રાથમિક સારવાર (First Aid)નું યોગ્ય જ્ઞાન હોય, તો અકાળે થતા મૃત્યુને અટકાવી શકાય છે.

ડૉ. સૈફા એમ. લતીફ (ઇમરજન્સી મેડિસિન નિષ્ણાત) જણાવે છે કે, "પ્રત્યક્ષદર્શીઓની ત્વરિત મદદ જ અસલી જીવનરક્ષક છે. લોકોમાં જાગૃતિના અભાવે દરરોજ અનેક લોકો જીવ ગુમાવે છે, જે યોગ્ય સમયે મળેલી પ્રાથમિક સારવારથી બચાવી શકાયા હોત." અહીં એવી 5 સરળ પદ્ધતિઓ છે, જે દરેક ભારતીયે જાણવી જોઈએ:

1. કાર્ડિયાક અરેસ્ટ અને CPR (CPR)

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અચાનક પડી જાય અને શ્વાસ લેવાનું બંધ કરી દે, ત્યારે તે કાર્ડિયાક અરેસ્ટ હોઈ શકે છે.

  શું કરવું: પહેલા વ્યક્તિને હલાવીને તપાસો કે તે હોશમાં છે કે નહીં. જો પ્રતિભાવ ન મળે, તો તરત જ CPR શરૂ કરો.

  પદ્ધતિ: વ્યક્તિની છાતીના મધ્યમાં હથેળી રાખીને મજબૂત રીતે દબાવો. દર મિનિટે 100 થી 120 વખત દબાણ આપવું જોઈએ (5 સેમી ઊંડાઈ સુધી). આ પ્રક્રિયા મગજ સુધી લોહીનો પુરવઠો ચાલુ રાખે છે.

2. રક્તસ્ત્રાવ (Bleeding) ને અટકાવવો

ગંભીર રક્તસ્ત્રાવ 10 મિનિટથી ઓછા સમયમાં વ્યક્તિનો જીવ લઈ શકે છે.

  શું કરવું: ઘા પર સ્વચ્છ કાપડ રાખીને સીધું દબાણ આપો. જો કાપડ લોહીથી ભીનું થઈ જાય, તો તેને હટાવવાને બદલે તેના ઉપર બીજું કાપડ મૂકીને દબાણ ચાલુ રાખો. જો ઈજા હાથ કે પગમાં હોય, તો 'ટોર્નિકેટ' (ઘાથી થોડે ઉપર પાટો અને લાકડી/પેનથી કડક કરી બાંધવું) નો ઉપયોગ કરો.

3. રિકવરી પોઝિશન (Recovery Position)

બેભાન વ્યક્તિને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ ન પડે તે માટે આ પોઝિશન જરૂરી છે.

  શું કરવું: વ્યક્તિને એક પડખે સુવડાવો, માથું સહેજ પાછળ નમાવો અને મોં નીચેની તરફ રાખો. આનાથી શ્વાસનળી ખુલ્લી રહેશે અને ઉલ્ટી કે અન્ય પ્રવાહી ફેફસામાં નહીં જાય.

4. ગૂંગળામણ (Choking) માં સહાય

જ્યારે કંઈક ગળામાં અટવાઈ જાય ત્યારે તે જીવલેણ બની શકે છે.

  શું કરવું: જો વ્યક્તિ ખાંસી શકે તો તેને પ્રોત્સાહિત કરો. જો તે શ્વાસ ન લઈ શકે, તો 'હેઇમલિચ મેન્યુવર' (Heimlich Maneuver) અપનાવો. પીઠ પર 5 વાર થપથપાવ્યા બાદ, વ્યક્તિને પાછળથી પકડીને પેટના ભાગે જોરથી સંકોચન આપો જ્યાં સુધી અવરોધ દૂર ન થાય.

5. સ્ટ્રોક ઓળખવા માટે 'BE-FAST' ફોર્મ્યુલા

સ્ટ્રોકના કિસ્સામાં દરેક સેકન્ડ કિંમતી હોય છે. તેને ઓળખવા માટે આ યાદ રાખો:

  B (Balance): સંતુલન ગુમાવવું.

  E (Eyes): દ્રષ્ટિમાં સમસ્યા.

  F (Face): ચહેરાનો એક ભાગ લટકી જવો.

  A (Arms): હાથમાં નબળાઈ.

  S (Speech): અસ્પષ્ટ વાણી.

  T (Time): આ લક્ષણો દેખાય તો સમય બગાડ્યા વિના તાત્કાલિક હોસ્પિટલ પહોંચવું.