રાજકોટ: જૂન ૨૦૨૬માં ભારતમાં ચોમાસાની શરૂઆત નબળી રહી છે અને મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન અને છત્તીસગઢ સહિતના ઘણા રાજ્યોમાં સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ પડ્યો છે. હવામાન વિભાગ (આઈએમડી) ની લાંબા ગાળાની આગાહી મુજબ આ વર્ષે ચોમાસું ૯૦-૯૨% (સામાન્ય કરતાં ઓછું) રહેવાની સંભાવના છે, જેનાથી ખરીફ પાકોની વાવણી અને પાણીના સંગ્રહ અંગે ચિંતા ઊભી થઈ છે. જોકે, માત્ર જૂનના નબળા વરસાદને આધારે દુષ્કાળ માની લેવો ભૂલભરેલું છે, કારણ કે જુલાઈ અને ઓગસ્ટમાં ચોમાસાની સ્થિતિ નિર્ણાયક બનશે. ઈરાન સંકટની વૈશ્વિક અસરો વચ્ચે જો વરસાદમાં ખેંચ રહેશે તો અર્થતંત્ર અને મોંઘવારી પર માઠી અસર પડી શકે છે.

ચોમાસાની વર્તમાન સ્થિતિ અને ચિંતાનું કારણ: ભારતની દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાની સિસ્ટમ્સ દેશની મુખ્ય જળ પ્રણાલી છે, જે સામાન્ય રીતે જૂનની શરૂઆતમાં કેરળ પહોંચે છે અને જુલાઈના મધ્ય સુધીમાં આખા દેશમાં વરસી જાય છે. પરંતુ જૂન ૨૦૨૬ માં ચોમાસાની પ્રગતિ અસમાન રહી છે. આઈએમડી (ભારતીય હવામાન વિભાગ)ની આગાહી મુજબ આ વર્ષે ચોમાસું લાંબા ગાળાની સરેરાશના ૯૦-૯૨% રહી શકે છે, જે 'સામાન્ય કરતાં ઓછા' વરસાદની શ્રેણીમાં આવે છે.

આ બાબત એટલા માટે મહત્વની છે કારણ કે જૂન મહિનો ડાંગર, મકાઈ અને કપાસ જેવા ખરીફ પાકોની વાવણી માટેનો મુખ્ય સમય છે. મધ્ય અને પશ્ચિમ ભારતના ખેડૂતો માત્ર ૨ થી ૩ અઠવાડિયાના ટૂંકા ગાળામાં પોતાના પાક લેવાનો નિર્ણય કરતા હોય છે, તેથી વરસાદ ખેંચાવાથી મોટું નુકસાન થઈ શકે છે. ઈરાન સંકટની અસરોને લીધે વૈશ્વિક સ્તરે ઈંધણ, ખાતર અને શિપિંગનો ખર્ચ પહેલેથી જ પ્રભાવિત છે, ત્યારે નબળો વરસાદ વધુ એક પડકાર ઊભો કરી શકે છે.

આગાહી અને વાસ્તવિક વરસાદનો ઇતિહાસ: આઈએમડીના પાછલા વર્ષોના આંકડા દર્શાવે છે કે એપ્રિલ મહિનાની આગાહી મોટેભાગે સાચી દિશામાં રહી છે. વર્ષ ૨૦૨૨, ૨૦૨૪ અને ૨૦૨૫ માં વાસ્તવિક વરસાદ આગાહી કરતા વધારે પડ્યો હતો. માત્ર ૨૦૨૩ એક એવું વર્ષ હતું જ્યારે વરસાદની ટકાવારી આગાહી કરતા ઓછી રહી હતી. (નોંધનીય છે કે ૨૦૨૩ના આ ચોમાસાના આંચકા દરમિયાન શાકભાજી ૩૭% મોંઘા થયા હતા). ૨૦૨૬માં પણ પરિસ્થિતિ કેવી રહેશે તેનો આધાર જુલાઈ અને ઓગસ્ટ મહિનાના વરસાદ પર રહેશે.

શું નબળો જૂન એટલે દુષ્કાળ?: ના, જૂન મહિનામાં વરસાદ ઓછો પડવાનો અર્થ એ નથી કે દેશ દુષ્કાળ તરફ જઈ રહ્યો છે. ચાર મહિનાના ચોમાસા દરમિયાન વરસાદ અસમાન રીતે પડે છે, જેને હવામાનશાસ્ત્રીઓ 'સક્રિય' (એક્ટિવ) અને 'વિરામ' (બ્રેક) તબક્કામાં વહેંચે છે. સક્રિય તબક્કામાં દેશભરમાં સારો વરસાદ પડે છે, જ્યારે વિરામ તબક્કામાં વરસાદ ઘટી જાય છે. આખા સીઝનમાં આ બંને તબક્કાઓનું સંતુલન કેવું રહે છે તે મહત્વનું છે.

ચોમાસાના કુલ વરસાદનો લગભગ બે-તૃતીયાંશ (૨/૩) ભાગ જુલાઈ અને ઓગસ્ટમાં પડે છે. અગાઉ ૨૦૨૨ અને ૨૦૨૫માં પણ શરૂઆતમાં વરસાદ ધીમો હતો પરંતુ સીઝનના અંતે અનુક્રમે ૧૦૬% અને ૧૦૮% જેટલો સારો વરસાદ નોંધાયો હતો. આથી જ નિષ્ણાતો જૂનમાં દુષ્કાળની આગાહી કરતા નથી.

દુષ્કાળ શું છે અને ભારત તેને કેવી રીતે જાહેર કરે છે?: સામાન્ય રીતે લોકો દુષ્કાળને ફાટેલી જમીન અને ખાલી કૂવાઓ સાથે જોડે છે, પરંતુ દુષ્કાળ કોઈ એક ઘટના નથી, તે ધીમે ધીમે વિકસે છે. તેના ત્રણ પ્રકાર છે:

૧. હવામાનશાસ્ત્રીય દુષ્કાળ: જ્યારે કોઈ વિસ્તારમાં લાંબા સમય સુધી સામાન્ય કરતા નોંધપાત્ર રીતે ઓછો વરસાદ પડે.

૨. કૃષિ દુષ્કાળ : જ્યારે પાક ઉગાડવા માટે જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું થઈ જાય.

૩. હાઇડ્રોલોજિકલ દુષ્કાળ: આ સૌથી ગંભીર છે, જે ત્યારે થાય છે જ્યારે નદીઓ, તળાવો, જળાશયો અને ભૂગર્ભ જળનું સ્તર સામાન્ય કરતા ઘણું નીચે જતું રહે છે.
ભારતમાં કોઈ 'રાષ્ટ્રીય દુષ્કાળ' જાહેર કરવામાં આવતો નથી. તેના બદલે, રાજ્ય સરકારો પ્રભાવિત જિલ્લાઓમાં વરસાદની ઘટ, પાકને નુકસાન, જમીનમાં ભેજ, જળાશયોમાં પાણી અને સેટેલાઇટ ડેટાના આધારે દુષ્કાળ જાહેર કરવાનો નિર્ણય લે છે. જો કોઈ જિલ્લામાં નહેરો અને ભૂગર્ભ જળની સારી વ્યવસ્થા હોય તો ત્યાં વરસાદ ખેંચાવા છતાં સ્થિતિ કાબુમાં રહી શકે છે, પરંતુ માત્ર વરસાદ પર આધારિત (રેન-ફેડ) વિસ્તારો ગંભીર મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે.

નકશા મુજબ, જો ચોમાસું નબળું પડે તો સૌથી પહેલા રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશમાં તેની માઠી અસર જોવા મળી શકે છે.

ઉપર અત્યારે રવિવારે રાત્રે ૮ વાગ્યા આસપાસની ઈનસેટ તસવીર આપવામાં આવી છે. જેમાં સૌરાષ્ટ્ર કચ્છ ગુજરાત સિવાય લગભગ દેશ ઉપર વાદળાઓ જોવા મળે છે.