કોલકાતા: અહીંના વિશ્વપ્રસિદ્ધ હાવડા બ્રિજને પાન અને ગૂટખાની પિચકારીથી થયેલા નુકસાન અંગે ફરી એક વીડિયો ફરી  વાયરલ થયો છે. વીડિયોમાં સંસદ જેવા ગૃહમાં એક મહિલા સમગ્ર ઘટના વર્ણવતી દેખાય છે, પરંતુ તપાસમાં આ દૃશ્યને કોઈ પ્રમાણિત સંસદીય ભાષણ સાથે જોડી શકાયું નથી અને તેમાં કૃત્રિમ રીતે બનાવાયેલા દૃશ્યોના મજબૂત સંકેતો જોવા મળે છે. જોકે વીડિયોમાં હાવડા બ્રિજની રચના, જાપાની બોમ્બમારો અને ગૂટખાના થૂંકથી થયેલા કાટની મૂળ કહાની મોટાભાગે સાચી છે. મહત્વની વાત એ છે કે ગૂટખાથી નુકસાનનો મુખ્ય ખુલાસો ૨૦૧૧થી ૨૦૧૩નો છે, હાલની નવી ઘટના નથી.

 

બીજા વિશ્વયુદ્ધની ભયાનક પરિસ્થિતિ વચ્ચે ઉભો થયેલો કોલકાતાનો ઐતિહાસિક હાવડા બ્રિજ ફરી સામાજિક માધ્યમોમાં ચર્ચામાં આવ્યો છે. વાયરલ વીડિયોમાં દાવો કરવામાં આવે છે કે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જાપાનના બોમ્બ પણ જે પુલને નષ્ટ કરી શક્યા નહીં તેને માત્ર પાંચ રૂપિયાના ગૂટખાની પિચકારીએ ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું.

 

આ વાક્ય ચોટદાર જરૂર છે, પરંતુ હકીકત સમજવા માટે તેમાં રહેલી અતિશયોક્તિ અલગ કરવી જરૂરી છે.

 

હાવડા બ્રિજ, જેને ૧૯૬૫થી સત્તાવાર રીતે રવીન્દ્ર સેતુ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, ૩ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૩ના રોજ સામાન્ય જનતા માટે ખુલ્લો મૂકાયો હતો. બીજા વિશ્વયુદ્ધના કારણે કોઈ ભવ્ય સમારોહ યોજાયો નહોતો. રાત્રિના સમયે એક ટ્રામ સૌપ્રથમ પુલ પરથી પસાર થઈ હોવાનું ઐતિહાસિક વર્ણનોમાં નોંધાયું છે. પુલના નિર્માણમાં આશરે ૨૬,૫૦૦ ટન સ્ટીલ વપરાયું હતું અને તેની વિશાળ સ્ટીલ રચના મુખ્યત્વે રિવેટથી જોડવામાં આવી હતી. 

 

તે સમયગાળા દરમિયાન જાપાની વાયુસેનાએ કોલકાતા અને બંદર વિસ્તારને નિશાન બનાવ્યો હતો. ડિસેમ્બર ૧૯૪૨થી જાન્યુઆરી ૧૯૪૩ દરમિયાન અનેક હવાઈ હુમલા થયા હતા. કેટલાક ઐતિહાસિક અહેવાલોમાં જુદી જુદી તારીખે બંદર વિસ્તારમાં કુલ ૧૩૧ જેટલા બોમ્બ ફેંકાયાનો ઉલ્લેખ છે. જોકે આ બધા બોમ્બ હાવડા બ્રિજ પર ફેંકાયા હતા એમ કહેવું સાચું નથી. બ્રિજ વ્યૂહાત્મક લક્ષ્ય હોવાનું માનવામાં આવતું હતું, પરંતુ તે સીધા બોમ્બ પ્રહારથી બચી ગયો. 

 

આ ઐતિહાસિક ગાથાથી પણ વધુ આશ્ચર્યજનક ઘટના લગભગ સાત દાયકા પછી સામે આવી.

 

કોલકાતા બંદર સત્તાધીશોએ ૨૦૧૧માં કરેલી તપાસમાં પુલના હેંગરના તળિયે રહેલા સ્ટીલના રક્ષણાત્મક હૂડ ઉપર પાન-ગૂટખાની પિચકારીને કારણે ગંભીર કાટ જણાયો. અધિકારીઓના જણાવ્યા પ્રમાણે ૨૦૦૭થી ચાર વર્ષ દરમિયાન આશરે ૬ મિલીમીટર જાડાઈ ધરાવતા કેટલાક હૂડની જાડાઈ ઘટીને ૩ મિલીમીટરથી પણ ઓછી થઈ ગઈ હતી. એટલે લગભગ અડધી જાડાઈ નષ્ટ થઈ હતી. 

 

તત્કાલીન મુખ્ય ઈજનેર એ. કે. મેહરાએ જણાવ્યું હતું કે પાન, સોપારી, ચૂનો અને ગૂટખાના ઘટકો સાથેનું થૂંક સ્ટીલ માટે અત્યંત ક્ષારક સંયોજન સર્જે છે. સમસ્યા એટલી ગંભીર બની હતી કે પુલના સંવેદનશીલ ભાગોને ફાઇબરગ્લાસથી ઢાંકવાની યોજના બનાવવી પડી. તે સમયે આ રક્ષણાત્મક કામગીરી પાછળ આશરે રૂપિયા ૨૦ લાખ ખર્ચવાની યોજના હતી. ૨૦૧૩ સુધીમાં આવા ફાઇબરગ્લાસ કવર લગાવવામાં આવ્યા હોવાનું નોંધાયું હતું. 

 

પરંતુ અહીં એક મહત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. ગૂટખાના થૂંકથી “હાવડા બ્રિજનો આખો પાયો પચાસ ટકા ખોખલો થઈ ગયો” નહોતો. નુકસાન ખાસ કરીને હેંગરોને સુરક્ષિત રાખતા સ્ટીલ હૂડને થયું હતું. આ હૂડ મહત્ત્વના હોવાથી લાંબા ગાળે તેને અવગણવામાં આવે તો પુલની સલામતીને અસર થઈ શકે, તેથી તાત્કાલિક રક્ષણાત્મક કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી હતી.

 

અત્યારની સ્થિતિ અંગે પણ ગભરાવાની જરૂર નથી. છેલ્લા વર્ષોમાં હાવડા બ્રિજની ફરી વ્યાપક તપાસ કરવામાં આવી છે. ભારત અને વિદેશના પુલ નિષ્ણાતોએ તેની ચકાસણી કરી હતી. ઉપલબ્ધ તાજેતરના અહેવાલ મુજબ પુલમાં કોઈ મોટી માળખાકીય નબળાઈ નોંધાઈ નથી. ડેકની સપાટી બદલવી, કેટલાક જોડાણોની મરામત કરવી અને પુલ ઉપરના ભાર તથા તેની સ્થિતિનું સતત નિરીક્ષણ કરવા સેન્સર આધારિત વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. 

 

આ સમગ્ર ઘટનામાંથી સૌથી મોટો સંદેશ જાહેર સ્વચ્છતાનો છે. પાન કે ગૂટખાની એક પિચકારીથી પુલ નબળો પડતો નથી, પરંતુ દરરોજ હજારો લોકો વર્ષો સુધી એક જ સ્ટીલના ભાગ ઉપર પિચકારી મારતા રહે તો તેની રાસાયણિક અસર ગંભીર બની શકે છે. હાવડા બ્રિજની ઘટના તેનું જીવતું ઉદાહરણ બની છે.

 

આમ વાયરલ વીડિયોમાં રજૂ થયેલો “પાંચ રૂપિયાના ગૂટખાએ બીજા વિશ્વયુદ્ધના બોમ્બથી બચેલા પુલને નુકસાન પહોંચાડ્યું” એવો સંદેશ મૂળ હકીકત પરથી બનાવેલો છે, પરંતુ વીડિયો પોતે સંસદમાં આપેલા સાચા ભાષણ તરીકે વિશ્વસનીય નથી. આ ઘટનાના મુખ્ય પુરાવા ૨૦૧૧થી ૨૦૧૩ના છે અને તેને હાલની નવી ઘટના તરીકે રજૂ કરવી પણ યોગ્ય નથી.

 

ટૂંકમાં કહીએ તો — હાવડા બ્રિજને ગૂટખા અને પાનની પિચકારીથી ગંભીર કાટ લાગ્યો હતો એ સાચું; સ્ટીલ હૂડની જાડાઈ લગભગ અડધી થઈ હતી એ પણ સાચું; ફાઇબરગ્લાસના રક્ષણાત્મક કવર લગાવવામાં આવ્યા એ પણ સાચું; પરંતુ વાયરલ વીડિયોમાં દેખાડેલું મહિલાનું સંસદીય ભાષણ અસલી હોવાનો કોઈ પ્રમાણિત આધાર મળતો નથી. કે મહાદેવ અંશે એઆઈ જનરેટેડ વિડિયો દર્શાઈ છે.