પ્રખ્યાત પર્યાવરણ કાર્યકર્તા અને શિક્ષણવિદ સોનમ વાંગચુકે 28 જૂનના રોજ જંતર-મંતર ખાતે અનિશ્ચિતકાળની ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી હતી. ગુરુગ્રામની મેદાંતા હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા વાંગચુકે આખરે શરતો સાથે ઉપવાસ તોડવા સંમતિ આપી. NEET પેપર લીક મામલે કેન્દ્ર સરકાર વિરુદ્ધ શરૂ કરાયેલ આ ઉપવાસ હવે 25મા દિવસે છે. આ સમય દરમિયાન, વાંગચુકના વલણ અને ઉપવાસ તોડવા માટેની શરતોમાં ત્રણ મોટા ફેરફારો થયા છે.

   મીડિયા સાથે વાત કરતા, સોનમ વાંગચુકના પત્ની, ડૉ. ગીતાંજલિ આંગ્મોએ જાહેરાત કરી, "વિપક્ષી સાંસદો તરફથી ખાતરી અને પત્રો મળ્યા બાદ સોનમ વાંગચુકે ઉપવાસ તોડવાનો નિર્ણય લીધો છે. જોકે, તેમને ભારત સરકાર તરફથી ખાતરીની પણ જરૂર છે કે વિરોધીઓ સાથે કોઈ અન્યાય કરવામાં આવશે નહીં. તેમને સરકાર તરફથી ખાતરીની પણ જરૂર છે કે આજે રાત્રે તેમના પર શારીરિક હુમલો કરવામાં આવશે નહીં."

    શરૂઆતમાં કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાનો આગ્રહ રાખનારા વાંગચુકે વિરોધ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓને પોલીસ કાર્યવાહીથી બચાવવા માટે પોતાની માંગણીઓ બદલી નાખી. ચાલો જોઈએ કે જૂન અને જુલાઈ વચ્ચે વાંગચુકનું વલણ અને માંગણીઓ કેવી રીતે બદલાઈ ગઈ છે.

   જ્યારે સોનમ વાંગચુકે કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) સાથે જંતર મંતર પર મંચ લીધો, ત્યારે તેમનું વલણ અત્યંત મક્કમ હતું. ત્યારબાદ તેમણે સરકારને સીધી અને કડક શરતો રજૂ કરી:

શિક્ષણ પ્રધાન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું તાત્કાલિક રાજીનામું: તેમણે NEET પરીક્ષામાં ગોટાળા અને પેપર લીકની સીધી જવાબદારી લેતા કેન્દ્રીય મંત્રી પદેથી રાજીનામું આપવું જોઈએ.

કડક કાયદા અને વળતર: સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની પેટર્ન બદલવા માટે કડક નિયમો ઘડવા જોઈએ, અને પેપર લીકના તણાવને કારણે આત્મહત્યા કરનારા વિદ્યાર્થીઓના પરિવારોને નોંધપાત્ર વળતર મળવું જોઈએ. 

તે સમયે વાંગચુકનું વલણ એવું હતું કે રાજીનામું આપ્યા વિના વાટાઘાટોનો કોઈ અવકાશ નહોતો.

પહેલો ફેરફાર (19 જુલાઈ): "રાજીનામું નહીં તો ઓછામાં ઓછું સંસદીય ચર્ચાનું વચન આપો.

  " જેમ જેમ દિવસો પસાર થતા ગયા, વાંગચુકની તબિયત બગડવા લાગી. ૧૯ જુલાઈના રોજ, પોલીસ તેમને બળજબરીથી સફદરજંગ હોસ્પિટલમાં લઈ ગઈ. આ પછી, તેમનું વલણ પ્રત્યક્ષ રીતે નરમ પડ્યું. 

જંતર-મંતર પર, વાંગચુકના પત્ની, ડૉ. ગીતાંજલી જે. એંગ્મોએ તેમના વતી એક નવો સંદેશ આપ્યો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે જો સરકારી પ્રતિનિધિઓ અથવા સાંસદો આવીને તેમને ખાતરી આપે કે શિક્ષણ પ્રણાલીમાં સુધારા અને આ કૌભાંડ પર ખુલ્લેઆમ ચર્ચા કરવામાં આવશે અને સંસદના ચોમાસા સત્રમાં મુખ્ય મુદ્દો બનાવવામાં આવશે, તો વાંગચુક તેમના ઉપવાસ સમાપ્ત કરશે.

બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, શરૂઆતમાં "રાજીનામું" થી શરૂ થયેલી માંગણી "સંસદીય ચર્ચા અને વચનો" ના તબક્કામાં પહોંચી ત્યારે થોડી નરમ પડી. બીજો ફેરફાર (૨૦ જુલાઈ): "યુવા નેતાને સંસદમાં તેમના વિચારો રજૂ કરવાની તક આપો."

  ૨૦ જુલાઈના રોજ, જંતર-મંતર પર ભારે હોબાળો થયો. "ચલો સંસદ" કૂચ દરમિયાન, પોલીસ અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે ભીષણ અથડામણ થઈ, જેના કારણે લાઠીચાર્જ થયો અને ડઝનબંધ વિરોધીઓની અટકાયત કરવામાં આવી. હિંસા બાદ મોડી સાંજે, સોનમ વાંગચુકે સોશિયલ મીડિયા પર એક હસ્તલિખિત નોંધ શેર કરી, જેમાં તેમના ઉપવાસ સમાપ્ત કરવા માટેની શરતો દર્શાવવામાં આવી હતી.

    તેમણે લખ્યું, "કાં તો સાંસદોએ યુવા નેતાઓને મળવા જોઈએ અને તેમને સંસદની અંદર તેમના વિચારો વ્યક્ત કરવાની તક આપવી જોઈએ, અથવા મને હોસ્પિટલમાં તેમને મળવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ. તે પહેલાં, સરકારે શિક્ષણ પ્રધાનને જવાબદાર ઠેરવવા જોઈએ; ત્યારે જ હું મારો ઉપવાસ તોડીશ."

   ત્રીજો ફેરફાર (22 જુલાઈ): 'જો વિદ્યાર્થીઓ સામે કોઈ કેસ ન હોય તો જ હું મારો ઉપવાસ તોડીશ.' 

  બીજા જ દિવસે, મંગળવારે રાત્રે, કેન્દ્રીય મંત્રીઓ જે.પી. નડ્ડા અને ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહ વાંગચુકની હોસ્પિટલમાં મુલાકાત લઈને તેમની તબિયત પૂછી હતી. મંત્રીઓ સાથે મુલાકાત કર્યા પછી, વાંગચુકે 22 જુલાઈના રોજ એક ખુલ્લો પત્ર બહાર પાડ્યો, જેમાં તેમની નવી અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્થિતિની રૂપરેખા આપવામાં આવી:

  વાંગચુકના મતે, મંત્રીઓએ મૃતક વિદ્યાર્થીઓના પરિવારોને વળતર અને સંસદમાં આ મુદ્દા પર અર્થપૂર્ણ ચર્ચાનું સકારાત્મક વચન આપ્યું છે.

વાંગચુકે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ ફક્ત એક શરતે ઉપવાસ તોડશે: સરકારે લેખિત અને સ્પષ્ટ ગેરંટી આપવી જોઈએ કે 20 જુલાઈના વિરોધમાં સામેલ કોઈપણ વિદ્યાર્થી કે યુવકને કોઈ FIR, કાનૂની કાર્યવાહી કે પોલીસ ઉત્પીડનનો સામનો કરવો પડશે નહીં.

સોનમ વાંગચુકના 25 દિવસના વિરોધ પ્રદર્શન પર નજીકથી નજર નાખવાથી એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન જોવા મળે છે. 28 જૂને કેન્દ્રીય મંત્રીના રાજીનામાની માંગ સાથે જે શરૂ થયું હતું, તે 19 જુલાઈએ સંસદીય ચર્ચામાં પરિણમ્યું અને 22 જુલાઈ સુધીમાં, યુવા વિરોધીઓના કાનૂની રક્ષણ માટેની લડાઈમાં પરિવર્તિત થઈ ગયું.