નવી દિલ્હી, તા. 18 જૂન 2026: દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે પદયાત્રીઓ (રાહદારીઓ) ના હિતમાં એક એવો ઐતિહાસિક અને સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે, જે ભારતના શહેરી આયોજન અને ટ્રાફિક સંસ્કૃતિને કાયમ માટે બદલી નાખશે. સુપ્રીમ કોર્ટે શુક્રવારે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ઠરાવ્યું છે કે, દેશના નાગરિકો માટે સલામત અને સીમાંકિત (માર્ક કરેલા) ફૂટપાથ પર ચાલવાનો અધિકાર એ કોઈ સુવિધા નથી, પરંતુ બંધારણની કલમ 19 (હિલચાલની સ્વતંત્રતા) અને કલમ 21 (જીવવાનો અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર) હેઠળ ગેરંટીકૃત 'મૂળભૂત અધિકાર' છે.
વાહનોના વિશેષાધિકાર પર બ્રેક
જસ્ટિસ પીએસ નરસિંહા અને જસ્ટિસ એએસ ચાંદુરકરની બેન્ચે 'મણિયાર ઇલિયાઝ વિરુદ્ધ પી અયપ્પન' કેસની સુનાવણી દરમિયાન મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો અને શહેરી વિકાસ સત્તાવાળાઓ પર આકરી ટિપ્પણી કરી હતી. કોર્ટે કહ્યું કે, "જો કોઈ રસ્તો અસ્તિત્વમાં છે, તો રાહદારીઓ માટે ફૂટપાથ બનાવવો અને તેની જાળવણી કરવી એ વહીવટીતંત્રની કાયદાકીય ફરજ છે. ફૂટપાથ પર ચાલવાનો આ મૂળભૂત અધિકાર મોટર વાહનોના વિશેષાધિકાર કરતાં હંમેશા સર્વોપરી રહેશે. સામાન્ય જાહેર જગ્યાઓ પર માત્ર વાહનચાલકોનો જ એકાધિકાર ન હોઈ શકે."
'પૈડાંઓએ આપણી કલ્પનાને ગ્રહણ લગાડ્યું હતું' - કોર્ટની ગંભીર ટિપ્પણી
અદાલતે ભારતના શહેરોની ખરાબ કટોકટી પર ચિંતા વ્યક્ત કરતા કહ્યું કે, લાંબા સમયથી આપણા નગરો માત્ર વાહનોને કેન્દ્રમાં રાખીને ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે ચાલનારા લોકો હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયા છે. શરૂઆતમાં પૈડાંવાળા વાહનો માત્ર ધનિકો પાસે હતા એટલે કદાચ વહીવટીતંત્રે મોટર રસ્તાઓ પર જ ધ્યાન આપ્યું. પરંતુ જેમ જેમ સસ્તા વાહનો આવ્યા, રસ્તાઓ પર વાહનોનું પ્રભુત્વ એટલું વધી ગયું કે ફૂટપાથ ગાયબ થઈ ગયા અને ડ્રાઇવરો ચાલનારાઓને એક ઉપદ્રવ માનવા લાગ્યા. કોર્ટે કડક લહેજામાં કહ્યું, "આ બધું હવેથી બંધ થવું જોઈએ."
નિયમો તોડનારા અધિકારીઓ સામે થશે કેસ
સુપ્રીમ કોર્ટે આ અધિકારના અમલીકરણની જવાબદારી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો, નગરપાલિકાઓ અને ગ્રામ પંચાયતોની નક્કી કરી છે. જો કોઈ વિસ્તારમાં સુરક્ષિત ફૂટપાથ ન હોવાને કારણે પદયાત્રીના અધિકારનું ઉલ્લંઘન થાય છે, તો નાગરિકો મોટર વાહન કાયદા હેઠળ વળતર મેળવવા ઉપરાંત, જવાબદાર સરકારી અધિકારીઓ સામે બંધારણીય અને સિવિલ કોર્ટમાં કાનૂની કાર્યવાહી કરી શકશે.
5 વર્ષના માસૂમના મોતે હલાવી દીધી અદાલત
આ સમગ્ર ઐતિહાસિક અવલોકન પાછળ એક અત્યંત દુઃખદ ઘટના જવાબદાર હતી. પોતાના પિતા સાથે શાળાએ જઈ રહેલા એક પાંચ વર્ષના માસૂમ બાળકને ફૂટપાથ કે રાહદારી ક્રોસિંગ ન હોવાના કારણે એક બેકાબૂ ટેન્કરે કચડી નાખ્યો હતો. હાઇકોર્ટે અગાઉ આ બાળકના પરિવારના વળતરમાં ઘટાડો કર્યો હતો, જેને રદ કરીને સુપ્રીમ કોર્ટે ₹11.44 લાખનું વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે.
આ સાથે જ, અદાલતે આ કેસને એક મોટી જનહિતની સુનાવણીમાં ફેરવી દીધો છે અને કેન્દ્ર સરકાર પાસે પદયાત્રીઓના અધિકારો માટે નવું નિયમનકારી માળખું અને કાયદો બનાવવા માટે લો કમિશન (કાયદા પંચ) ને ચુકાદાની નકલ મોકલી આપી છે.