નવી દિલ્હી : સામાન્ય રીતે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિના ઘરેથી શસ્ત્રો મળી આવે, ત્યારે પોલીસ અને નીચલી અદાલતો તેને સીધો ગુનેગાર માની લેતી હોય છે. પરંતુ, સુપ્રીમ કોર્ટે આ ધારણાને તોડતા એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, કોઈના ઘરમાંથી માત્ર શસ્ત્રોની પ્રાપ્તિ થવી એ આર્મ્સ એક્ટ હેઠળ દોષિત ઠેરવવા માટે પૂરતી નથી. જો ફરિયાદ પક્ષ એ સાબિત ન કરી શકે કે વ્યક્તિનો તે શસ્ત્રો પર 'સભાનપણે કબજો' અને 'પ્રભુત્વ' હતો, તો તેને ગુનેગાર ઠેરવી શકાય નહીં.

ન્યાયાધીશ સંજય કરોલ અને ન્યાયાધીશ પ્રસન્ના બી. વરાલેની બેન્ચે ઝારખંડના જગદીશ લાકરા નામના આદિવાસી વ્યક્તિને નિર્દોષ જાહેર કરતા આ અવલોકન કર્યું હતું. વર્ષ ૨૦૦૧માં પોલીસ દરોડા દરમિયાન જગદીશ લાકરાના ઘરમાંથી બંદૂક, કારતૂસ અને વાંધાજનક સાહિત્ય મળી આવ્યું હતું, જેના માટે તેને ટ્રાયલ કોર્ટે જેલની સજા સંભળાવી હતી.

શું હતો આખો મામલો?

ઓગસ્ટ ૨૦૦૧માં ઝારખંડના દોરા ગામમાં ઉગ્રવાદીઓની હાજરી હોવાની બાતમી મળતા પોલીસ અને CRPF દ્વારા દરોડો પાડવામાં આવ્યો હતો. જગદીશ લાકરાના ઘરમાંથી ભાગી ગયેલા ઉગ્રવાદીઓ દ્વારા છોડવામાં આવેલી સામગ્રી અને શસ્ત્રો મળી આવ્યા હતા. રાજ્યની નીચલી અદાલતે જગદીશને શસ્ત્ર અધિનિયમની વિવિધ કલમો હેઠળ દોષિત ઠેરવ્યો હતો, પરંતુ ઝારખંડ હાઈકોર્ટે તેને નિર્દોષ જાહેર કર્યો હતો. રાજ્ય સરકારે આ નિર્ણયને પડકારતા સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી હતી, જેને હવે સર્વોચ્ચ અદાલતે ફગાવી દીધી છે.

'જીવના જોખમે રાખેલી વસ્તુઓ' ગુનો નથી

સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદામાં મહત્વની નોંધ કરી કે, આદિવાસી વ્યક્તિએ જીવના જોખમને કારણે અથવા ગંભીર દબાણ હેઠળ આ વસ્તુઓ પોતાના ઘરમાં રાખી હોય, તો તેને તેનો 'સભાન કબજો' ગણી શકાય નહીં. ન્યાયાધીશ વરાલેએ પોતાના ચુકાદામાં નોંધ્યું કે, "જો આરોપી પાસે તે શસ્ત્રો પર કોઈ પ્રકારનું કાયદાકીય નિયંત્રણ કે સત્તા ન હોય, તો માત્ર શસ્ત્રો મળી આવવાથી તે ગુનેગાર બની જતો નથી."

કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ટ્રાયલ કોર્ટે માત્ર વસ્તુઓની પુનઃપ્રાપ્તિથી પ્રભાવિત થઈને નિર્ણય લીધો હતો, જેમાં કોઈ કાનૂની પુરાવાઓનો અભાવ હતો. આ ચુકાદો આર્મ્સ એક્ટના કેસોમાં હવે એક સીમાચિહ્નરૂપ માર્ગદર્શિકા બની રહેશે, જે નિર્દોષ નાગરિકોને ખોટી રીતે ફસાવવાથી બચાવશે. આ ચુકાદાને પગલે હવે નીચલી અદાલતોમાં કેસોની તપાસ અને સુનાવણી દરમિયાન પુરાવાઓની વિશ્વસનીયતા પર વધુ ભાર મૂકવો પડશે.