નવી દિલ્‍હીઃ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર શૈક્ષણિક, વૈજ્ઞાનિક અને સાંસ્કૃતિક સંગઠન (યુનેસ્કો) દ્વારા ઉત્તર પ્રદેશના વારાણસી નજીક આવેલા પ્રાચીન બૌદ્ધ તીર્થસ્થળ સારનાથને સત્તાવાર રીતે વર્લ્ડ હેરિટેજ યાદીમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે, જે ભારતની સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક યાત્રામાં એક નવો માઈલસ્ટোন સાબિત થયો છે. દક્ષિણ કોરિયાના બુસાન ખાતે મળેલી વિશ્વ ધરોહર સમિતિની બેઠકમાં અઢાર મહિનાની કઠિન પ્રક્રિયા અને ટેકનિકલ સમીક્ષા બાદ આ ઐતિહાસિક નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે, જેનાથી સમગ્ર દેશમાં ખુશીની લહેર છવાઈ ગઈ છે.
આ યાદીમાં સારનાથનો ઉમેરો થવાથી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતનું સ્થાન વધુ મજબૂત બન્યું છે અને હવે કુલ ૪૫ વર્લ્ડ હેરિટેજ સ્થળો સાથે ભારત વિશ્વભરમાં છઠ્ઠા ક્રમે તેમજ એશિયા પેસિફિક ક્ષેત્રમાં બીજા ક્રમે પહોંચી ગયું છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આ ઉપલબ્ધિને દેશવાસીઓ માટે ગર્વની ક્ષણ ગણાવતા જણાવ્યું હતું કે આ માન્યતા ભારતના ગહન સભ્યતા અને આધ્યાત્મિક વારસાની સાચી ઉજવણી છે અને તે વિશ્વભરના પ્રવાસીઓને ભગવાન બુદ્ધના આદર્શો સાથે જોડાવવા પ્રેરિત કરશે.
વારાણસી નજીક આવેલું આ પવિત્ર સ્થળ એ જ ભૂમિ છે જ્યાં છઠ્ઠી સદી બીસીઇમાં ભગવાન બુદ્ધે પોતાના પાંચ પ્રારંભિક શિષ્યોને 'ધર્મચક્ર પ્રવર્તન' એટલે કે પ્રથમ ઉપદેશ આપ્યો હતો, જેને બૌદ્ધ પરંપરામાં ઋષિપતન અને મૃગદવ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. યુનેસ્કો દ્વારા માન્ય આ શ્રેણીબદ્ધ મિલકતમાં ચોખંડી સ્તૂપ અને સારનાથના પુરાતત્વીય અવશેષો જેવા કે ધામેખ સ્તૂપ, ધર્મરાજિકા સ્તૂપ, મૂળગંડગકુટી વિહાર અને અશોક સ્તંભનો સમાવેશ થાય છે, જે પ્રાચીન સ્થાપત્ય અને ભવ્ય ઇતિહાસની સાક્ષી પૂરે છે.
આ અંગે કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ મંત્રાલયે અખબારી યાદીમાં જણાવ્યું છે કે સારનાથને આ દરજ્જો મળવાથી લુમ્બિની અને બોધગયાની સાથે બૌદ્ધ ધર્મના ચાર સૌથી મહત્વપૂર્ણ તીર્થસ્થાનોમાંથી ત્રણ હવે સત્તાવાર રીતે વિશ્વ ધરોહરમાં સમાવિષ્ટ થઈ ગયા છે. ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ દ્વારા આ સ્થળ પર મોટા પાયે ખોદકામ કરવામાં આવ્યું છે, જેના પરિણામે મૌર્ય પૂર્વેના સમયગાળાથી લઈને ૧૨મી સદી સુધીની સ્તરીય વસાહતો અને અસંખ્ય સ્તૂપ તથા વિહારોના અવશેષો પ્રકાશમાં આવ્યા છે.
આ પ્રાચીન કેન્દ્ર ૧૨મી સદી પછી અસ્પષ્ટતામાં સરી પડ્યું હતું અને ૧૮મી સદીમાં તેની પુનઃશોધ કરવામાં આવી હતી, ત્યારબાદ તેને પુનર્જીવિત તીર્થસ્થાન તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યું છે. ૧૯૯૮માં કામચલાઉ યાદીમાં સામેલ થયા બાદ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫માં પ્રસ્તાવ મોકલવામાં આવ્યો હતો અને હવે આ વૈશ્વિક દરજ્જો મળવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસનને વેગ મળવાની સાથેસાથે તેના સંરક્ષણ અને પુનઃવિકાસ માટેના નવા દરવાજા ખૂલ્યા છે..