નવી દિલ્હી:દેશભરમાં ઘરનું ઘર ખરીદવાનું સપનું જોતા લાખો હોમબાયર્સ (ગ્રાહકો) ના પક્ષમાં સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ ગ્રાહક બિલ્ડર કે રિયલ એસ્ટેટ કંપની પાસેથી ફ્લેટ કે મકાનનો કબજો (પઝેશન) મેળવી લે છે, તો માત્ર કબજો મેળવી લેવાના કારણે તે બિલ્ડર સામે સેવામાં ખામી અથવા પઝેશન સોંપવામાં થયેલા વિલંબ (મોડું થવું) બદલ વળતર મેળવવાની કાનૂની લડત લડવાનો પોતાનો અધિકાર ગુમાવતો નથી. આ ચુકાદાથી બિલ્ડરો દ્વારા કરાતી મનમાની અને પ્રોજેક્ટ પૂરા કરવામાં થતા અસહ્ય વિલંબ સામે ગ્રાહકોને એક બહુ મોટું કાનૂની હથિયાર મળ્યું છે.

સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ વી. મોહનની ખંડપીઠે નેશનલ કન્ઝ્યુમર ડિસ્પ્યુટ્સ રિડ્રેસલ કમિશન (NCDRC) ના અગાઉના આદેશને સંપૂર્ણપણે બાજુ પર મૂકી દીધો છે. અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે, એનસીડીઆરસીએ પોતાના એક આદેશમાં એવું તારણ કાઢ્યું હતું કે એકવાર ફ્લેટ ખરીદનાર વ્યક્તિ મકાનનો કબજો લઈ લે, ત્યાર પછી તે ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદા હેઠળ 'ગ્રાહક' (કન્ઝ્યુમર) રહેતો નથી અને તેથી તે પઝેશનમાં થયેલા વિલંબ માટે બિલ્ડર પાસેથી કોઈ આર્થિક વળતર કે વ્યાજની માંગણી કરી શકે નહીં. સર્વોચ્ચ અદાલતે રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક કમિશનની આ દલીલ અને તર્કને કાયદાની દ્રષ્ટિએ તદ્દન અયોગ્ય અને ટકી ન શકે તેવો ગણાવ્યો છે.

ખંડપીઠે ૨૨ વર્ષ જૂના દિલ્હીના દ્વારકા હાઉસિંગ પ્રોજેક્ટના એક પીડિત ખરીદદારની અરજીને મંજૂરી આપતા જણાવ્યું હતું કે, અરજદારની ફરિયાદ માત્ર ફ્લેટનો કબજો મેળવવા પૂરતી મર્યાદિત નહોતી. તેની મુખ્ય ફરિયાદ એ હતી કે બિલ્ડરે નિયત સમય મર્યાદા કરતા ઘણું મોડું પઝેશન આપ્યું હતું અને આ વિલંબના સમયગાળા માટે તે વળતર મેળવવા હકદાર છે. સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે, મોડા પઝેશન બદલ વળતરનો દાવો સ્વાભાવિક રીતે જ વાસ્તવિક કબજો મળ્યા પહેલાના સમયગાળા સાથે સંબંધિત છે. આથી, પાછળથી પઝેશન સ્વીકારી લેવાથી ગ્રાહકનો અગાઉના વિલંબ બદલ ન્યાયિક વળતર મેળવવાનો કાનૂની હક આપોઆપ નાશ પામતો નથી.

આ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે બિલ્ડર એગ્રીમેન્ટમાં રાખવામાં આવતી 'આર્બિટ્રેશન ક્લોઝ' (મધ્યસ્થતાની શરત) અંગે પણ બહુ મોટો અને સીમાચિહ્નરૂપ કાયદાકીય સિદ્ધાંત પ્રસ્થાપિત કર્યો છે. સામાન્ય રીતે રિયલ એસ્ટેટ કંપનીઓ કરારમાં એવી શરત રાખતી હોય છે કે કોઈ પણ વિવાદની સ્થિતિમાં ગ્રાહક ગ્રાહક ફોરમ કે કોર્ટમાં જઈ શકશે નહીં અને મામલો આર્બિટ્રેશન (ખાનગી મધ્યસ્થતા) દ્વારા જ ઉકેલવો પડશે. આ અંગે જસ્ટિસ વિક્રમ નાથની બેન્ચે ચુકાદો આપ્યો કે, વર્ષ ૧૯૮૬નો ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદો સંસદ દ્વારા ગ્રાહકોના હિતોના રક્ષણ માટે બનાવવામાં આવેલો વિશેષ અને વધારાનો કાયદાકીય ઉપાય છે. બિલ્ડર અને ખરીદદાર વચ્ચેની કોઈ પણ ખાનગી કરાર આધારિત કલમ સંસદ દ્વારા અપાયેલા આ વૈધાનિક અધિકાર અને ગ્રાહક ફોરમના અધિકારક્ષેત્રને ક્યારેય પણ રોકી કે દબાવી શકતી નથી.

સર્વોચ્ચ અદાલતે વર્ષ ૨૦૦૫માં જિલ્લા ગ્રાહક ફોરમ સમક્ષ દાખલ થયેલી મૂળ ફરિયાદને પુનઃજીવિત કરી છે અને સ્થાનિક ફોરમને આગામી એક વર્ષની અંદર આ કેસનો નિકાલ કરવાનો કડક આદેશ આપ્યો છે. ગ્રાહક ફોરમે હવે એ નક્કી કરવાનું રહેશે કે શું ખરેખર બિલ્ડર તરફથી વિલંબ થયો હતો? શું આ વિલંબ માટે સંપૂર્ણપણે બિલ્ડર કે સોસાયટી જવાબદાર છે? અને શું ગ્રાહકે કોઈ પણ જાતની શરત વગર (અનકંડિશનલ) પઝેશન સ્વીકાર્યું હતું કે કેમ? આ તમામ પાસાઓની પુરાવાઓ સાથે ચકાસણી કર્યા બાદ વળતરની રકમ નક્કી કરવામાં આવશે. આ ચુકાદાની સીધી અસર દેશભરમાં રિયલ એસ્ટેટ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી (RERA) અને વિવિધ ગ્રાહક અદાલતોમાં ચાલી રહેલા હજારો કેસો પર પડશે અને બિલ્ડરોની વિલંબ કરવાની નીતિ પર કડક લગામ કસાશે.