નવી દિલ્હી, તા. 16: ભારતીય લોકશાહીમાં મતદાન એ એક પવિત્ર અધિકાર છે, પરંતુ શું તે એક ફરજિયાત કાયદો હોવો જોઈએ? આ સળગતા પ્રશ્ન પર આજે સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે ગુરુવારે એવા નાગરિકો સામે કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરતી અરજીને ફગાવી દીધી છે જેઓ ચૂંટણીમાં મતદાન કરવા જતા નથી. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે, લોકોમાં મતદાન પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવી જરૂરી છે, પરંતુ તેમને કાયદાનો ડર બતાવીને મતદાન મથક સુધી લાવી શકાય નહીં.
શું હતી અરજદારની માંગ?
અજય ગોયલ નામના અરજદારે એક જાહેર હિતની અરજી (PIL) દાખલ કરી હતી, જેમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે જે લોકો મતદાન નથી કરતા તેમના પર દંડ લાદવો જોઈએ અથવા તેમને સરકારી લાભોથી વંચિત રાખવા જોઈએ. અરજદારનું માનવું હતું કે આવા કડક નિયંત્રણો વિના દેશમાં મતદાનની ટકાવારી વધારી શકાય તેમ નથી.
CJI ની ધારદાર દલીલ: "શું આપણે લોકોની ધરપકડ કરવી જોઈએ?"
મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંતની બેન્ચે આ અરજી પર આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરતા પૂછ્યું કે, "શું આપણે એવા દેશમાં ધરપકડનો આદેશ આપવો જોઈએ જે કાયદાના શાસન અને લોકશાહીમાં માને છે? જો કોઈ વ્યક્તિ મતદાન કરવા નથી જતી, તો તે તેની પસંદગી છે. અમે તેમને ફરજ પાડી શકીએ નહીં."
ગરીબો અને મજબૂરીનો મુદ્દો
કોર્ટે દેશની સામાજિક-આર્થિક પરિસ્થિતિ પર પ્રકાશ પાડતા અત્યંત ભાવુક પણ સત્ય વાત કહી. ન્યાયાધીશોએ જણાવ્યું કે, "જો કોઈ ગરીબ વ્યક્તિ એમ કહે કે હું મતદાન કરવા જઈશ તો મારું તે દિવસનું વેતન (મજૂરી) છૂટી જશે અને હું ભૂખ્યો રહીશ, તો આપણે તેને શું કહીશું? બિનભાગીદારી હંમેશા ઉદાસીનતા નથી હોતી, ક્યારેક તે મજબૂરી પણ હોઈ શકે છે."
વ્યવહારિક મુશ્કેલીઓ
ન્યાયતંત્રના સભ્યોનું ઉદાહરણ આપતા CJI કાંતે રમૂજી અંદાજમાં કહ્યું કે, "જો આ નિયમ લાગુ થાય, તો મારા સાથી જસ્ટિસ બાગચીએ પશ્ચિમ બંગાળ જઈને મતદાન કરવું પડે, ભલે તે દિવસે કોર્ટમાં કામકાજનો દિવસ હોય!" આમ, કોર્ટે લોજિસ્ટિકલ અને વ્યવહારિક અવરોધો તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું હતું.
નિષ્કર્ષ: નીતિ ઘડવાનું કામ સંસદનું છે
સુપ્રીમ કોર્ટે પુનરોચ્ચાર કર્યો કે મતદાન ન કરવા બદલ દંડ લાદવો કે નહીં તે નક્કી કરવાનું કામ ન્યાયતંત્રનું નથી, પરંતુ વિધાનસભા અને કારોબારી (સરકાર) ના નીતિ ક્ષેત્રમાં આવે છે. કોર્ટે અરજદારને છૂટ આપી કે જો તેઓ ઈચ્છે તો આ વિચાર અંગે યોગ્ય સરકારી સત્તાવાળાઓનો સંપર્ક કરી શકે છે.
આ ફેંસલાએ ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે લોકશાહીમાં 'અધિકાર' અને 'ફરજ' વચ્ચે એક સૂક્ષ્મ રેખા હોય છે, અને બળજબરી એ લોકશાહીનો માર્ગ નથી.
કોર્ટનું અવલોકન: "લોકશાહીમાં વિશ્વાસ 75 વર્ષમાં વધ્યો છે. લોકોને જાગૃત કરો, દંડિત નહીં."