વોશિંગ્ટન/રિયાધ: ​વૈશ્વિક રાજકારણ અને પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ)ના ભૂરાજકીય સમીકરણોને ધરમૂળથી બદલી નાખનારા એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઘટનાક્રમમાં અમેરિકા અને સાઉદી અરેબિયાએ ૩૦ વર્ષના લાંબાગાળાના શાંતિપૂર્ણ સિવિલ ન્યુક્લિયર સહયોગ કરાર પર સત્તાવાર રીતે હસ્તાક્ષર કર્યા છે. અમેરિકી અણુ ઊર્જા અધિનિયમની કલમ ૧૨૩ (Section 123 Agreement) હેઠળ કરવામાં આવેલો આ અબજો ડોલરનો કરાર માત્ર ઊર્જા સુરક્ષા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ મધ્ય-પૂર્વમાં અમેરિકાની પકડ મજબૂત કરવા અને તેના વૈશ્વિક હરીફોને પછાડવા માટેની એક મોટી વ્યૂહાત્મક ચાલ માનવામાં આવી રહી છે. અમેરિકાના ઉર્જા સચિવ ક્રિસ રાઈટ અને સાઉદી અરેબિયાના ઉર્જા મંત્રી પ્રિન્સ અબ્દુલ અઝીઝ બિન સલમાન દ્વારા આ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ પર મહોર મારવામાં આવી છે.

​ચીન અને રશિયાના પ્રભાવને રોકવાનો માસ્ટરસ્ટ્રોક

આ કરાર પાછળ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની વ્યાપારી અને ભૌગોલિક-રાજકીય દ્રષ્ટિ સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહી છે. સાઉદી અરેબિયા છેલ્લા કેટલાક સમયથી પરમાણુ ટેક્નોલોજી મેળવવા માટે ચીન અને રશિયા જેવા દેશોના સંપર્કમાં હતું. અમેરિકાએ સમયસર સાઉદીને પોતાના પક્ષમાં લાવીને વેસ્ટિંગહાઉસ (Westinghouse) જેવી ટોચની અમેરિકી પરમાણુ કંપનીઓ માટે સાઉદી અરેબિયાના આકર્ષક બજારના દ્વાર ખોલી નાખ્યા છે. આ પગલાથી રિયાધ આગામી ત્રણ દાયકા સુધી અમેરિકી સુરક્ષા અને ટેક્નોલોજીના દાયરામાં સંપૂર્ણપણે બંધાઈ જશે, જેના કારણે બેઇજિંગ અને મોસ્કો માટે મધ્ય-પૂર્વના આ પરમાણુ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશવાના રસ્તા કાયમ માટે બંધ થઈ ગયા છે.

​પાકિસ્તાનની પરમાણુ ઇજારાશાહીનો અંત: સૌથી મોટો ઝટકો

આ આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ કરારથી દક્ષિણ એશિયાના દેશ પાકિસ્તાનને સૌથી મોટો વ્યૂહાત્મક ફટકો પડ્યો છે. દાયકાઓથી પાકિસ્તાન સમગ્ર વિશ્વમાં એકમાત્ર 'ઇસ્લામિક પરમાણુ શક્તિ' હોવાનો દાવો કરીને ગલ્ફના ધનાઢ્ય મુસ્લિમ દેશો સમક્ષ પોતાની ધાક જમાવતું આવ્યું હતું. જ્યારે પણ સાઉદી અરેબિયા કે અન્ય આરબ દેશોને ઈરાન તરફથી કોઈ લશ્કરી કે પરમાણુ જોખમ જણાતું, ત્યારે તેઓ સંરક્ષણ માટે પાકિસ્તાનની સૈન્ય અને પરમાણુ ક્ષમતાઓ તરફ જોતા હતા, જેના બદલામાં પાકિસ્તાનને અબજો ડોલરની આર્થિક મદદ મળતી હતી. હવે આ નવો કરાર સાઉદી અરેબિયાને તેની પોતાની ધરતી પર જ અદ્યતન અમેરિકી ટેક્નોલોજીથી સજ્જ પરમાણુ માળખું ઊભું કરવાની કાનૂની અને ઔદ્યોગિક મંજૂરી આપે છે. આનાથી 'ઇસ્લામિક પરમાણુ સત્તા'નું કેન્દ્રબિંદુ દક્ષિણ એશિયામાંથી ખસીને સીધું અરેબિયન દ્વીપકલ્પમાં સ્થાપિત થઈ જશે, જેના કારણે ઇસ્લામિક જગતમાં પાકિસ્તાનનું મહત્વ અને ગલ્ફ દેશો પર તેની પકડ સંપૂર્ણપણે નબળી પડી જશે.

​પશ્ચિમ એશિયામાં નવું ત્રિપાંખીયું પરમાણુ સમીકરણ

ભૂરાજકીય વિશ્લેષકોના મતે, આ ડીલ મધ્ય-પૂર્વમાં ઈઝરાયેલના પરમાણુ એકાધિકારને સમાપ્ત કરીને એક નવી ત્રિ-ધ્રુવીય પરમાણુ વાસ્તવિકતા (Tri-polar nuclear reality) ઊભી કરશે. હવે પશ્ચિમ એશિયામાં ઇઝરાયેલ, ઇરાન અને સાઉદી અરેબિયા એમ ત્રણ મોટા શક્તિ કેન્દ્રો સામસામે હશે. સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન અગાઉ પણ સ્પષ્ટ કરી ચૂક્યા છે કે જો કટ્ટર હરીફ ઈરાન પરમાણુ બોમ્બ બનાવશે, તો સાઉદી પણ પાછળ નહીં રહે. આ કરાર સાઉદીને સિવિલ પરમાણુ ઊર્જાના નામે ભવિષ્યમાં સંરક્ષણલક્ષી ક્ષમતા વિકસાવવા માટેનું મજબૂત માળખું પૂરું પાડે છે, જેથી ક્ષેત્રમાં શક્તિનું સંતુલન જળવાઈ રહે.

​યુરેનિયમ સંવર્ધનની છૂટછાટ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતાઓ

આ સમજૂતીની સૌથી આશ્ચર્યજનક અને ક્રાંતિકારી બાબત એ છે કે અમેરિકાએ ભૂતકાળના નિયમોમાં ઢીલ મૂકીને સાઉદી અરેબિયા માટે તેની પોતાની ધરતી પર જ યુરેનિયમ સંવર્ધન (Uranium Enrichment) કરવાનો માર્ગ ખુલ્લો રાખ્યો છે. વર્ષ ૨૦૦૯માં જ્યારે સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) સાથે અમેરિકાએ આવો જ કરાર કર્યો હતો, ત્યારે યુએઈએ સંવર્ધન ન કરવાની કડક શરત સ્વીકારી હતી, જેને 'ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ' કહેવામાં આવે છે. પરંતુ સાઉદી અરેબિયાના કિસ્સામાં અમેરિકાએ બે વર્ષના સંયુક્ત વ્યવહારિકતા અભ્યાસ (Feasibility Study) બાદ સાઉદીમાં જ યુરેનિયમ સંવર્ધન પ્લાન્ટ સ્થાપવાની સંભાવના સ્વીકારી છે, જોકે તે અમેરિકી કંપનીઓની સંપૂર્ણ તકનીકી દેખરેખ હેઠળ રહેશે. વધુમાં, સાઉદી અરેબિયાને ઇન્ટરનેશનલ એટોમિક એનર્જી એજન્સી (IAEA) ના કડક 'એડિશનલ પ્રોટોકોલ' સ્વીકારવાની ફરજ પણ પાડવામાં આવી નથી. આ મુક્તિને કારણે વૈશ્વિક પરમાણુ બિન-પ્રસાર નિષ્ણાતો ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે કે આનાથી આગામી સમયમાં મધ્ય-પૂર્વના અન્ય દેશો જેમ કે તુર્કી અને ઇજિપ્તમાં પણ પરમાણુ સ્પર્ધા શરૂ થઈ શકે છે.

​અબ્રાહમ કરાર અને ઇઝરાયેલ સાથે સંબંધોની શરત

વ્હાઇટ હાઉસના સૂત્રો અને રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નિવેદનો અનુસાર, આ ઐતિહાસિક સિવિલ ન્યુક્લિયર ડીલનો સંપૂર્ણ અમલ એક મોટી રાજદ્વારી શરત પર આધારિત રહેશે. સાઉદી અરેબિયાએ અમેરિકાની મધ્યસ્થીવાળા 'અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ' (Abraham Accords) માં જોડાવું પડશે, જેનો અર્થ એ થાય છે કે સાઉદી અરેબિયાએ ઇઝરાયેલ રાષ્ટ્ર સાથે પોતાના સત્તાવાર રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત કરવા પડશે. આ શરત મધ્ય-પૂર્વમાં લાંબાગાળાની શાંતિ અને અમેરિકા પ્રેરિત સુરક્ષા વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવા માટે મૂકવામાં આવી છે. આ કરારને હવે અંતિમ મંજૂરી માટે અમેરિકી કોંગ્રેસ (સંસદ) સમક્ષ ૯૦ દિવસની સમીક્ષા માટે મોકલવામાં આવશે, જ્યાં કાયદાકીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ તે કાયદેસર રીતે અમલમાં આવશે.