નવી દિલ્હી, તા. ૨૯ : દેશમાં સોશિયલ મીડિયા ઉપર મૂકવામાં આવતી પોસ્ટ, વિડિયો અને અન્ય સામગ્રીને દૂર કરાવવા માટે સરકારી તંત્ર દ્વારા અપાતા આદેશોની સંખ્યામાં ભારે વધારો થયો હોવાના અહેવાલો વચ્ચે એક ચોંકાવનારી ઘટના સામે આવી છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીએ વિદ્યાર્થીઓને સંબોધતો મૂકેલો વિડિયો પણ ફેસબુક ઉપર થોડા સમય માટે રોકી દેવાતા કેન્દ્ર સરકારે મેટાના ઉચ્ચ અધિકારીઓ પાસેથી ખુલાસો માગ્યો હતો. મેટાએ આ ઘટના ટેકનિકલ ભૂલને કારણે બની હોવાનું જણાવી વિડિયો ફરી ઉપલબ્ધ કરાવ્યો હતો. 

અંગ્રેજી અખબાર ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસે મેળવેલી વિગતો મુજબ માર્ચથી જુલાઈ ૨૦૨૬ દરમિયાન ઇન્સ્ટાગ્રામ, ફેસબુક અને યુટ્યૂબને મળીને આશરે ૧.૯૫ લાખ સામગ્રી રોકવા સંબંધિત આદેશો મોકલાયા હતા. એટલે કે સરેરાશ દરરોજ ૧,૨૭૫ અને દર ૬૮ સેકન્ડે એક આદેશ! ઇન્સ્ટાગ્રામને લગભગ ૧ લાખ, ફેસબુકને ૮૦ હજાર અને યુટ્યૂબને ૧૫ હજાર આદેશો મળ્યાનું અહેવાલમાં જણાવાયું હતું. એક આદેશમાં એકથી વધુ પોસ્ટ કે ખાતાંનો સમાવેશ થઈ શકે છે. જોકે આદેશ અપાયો હોય એટલે દરેક પોસ્ટ ખરેખર દૂર થઈ ગઈ હોય એવું જરૂરી નથી. 

આ વિવાદનું કેન્દ્ર બનેલી ઘટના ૨૩ જુલાઈની છે. વડાપ્રધાન મોદીએ પરીક્ષાના પ્રશ્નપત્ર લીક થવાના મુદ્દે આંદોલન કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓને સંબોધતો સેલ્ફી વિડિયો મૂક્યો હતો. તેમાં તેમણે પ્રશ્નપત્ર લીકની ઘટનાઓ સામે વધુ કડક કાર્યવાહી કરવાની ખાતરી આપી હતી. ૨૮ જુલાઈએ આ વિડિયો ફેસબુક પર થોડા સમય માટે ભારતમાં ઉપલબ્ધ રહ્યો નહોતો. મેટાના પ્રવક્તાએ ભૂલ સ્વીકારીને વિડિયો પુનઃસ્થાપિત કર્યાનું જણાવ્યું હતું.

કેન્દ્રીય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતીપ્રૌદ્યોગિકી મંત્રાલયે મેટાના વૈશ્વિક નીતિ વિભાગના ઉચ્ચ અધિકારીઓને સમજૂતી આપવા બોલાવ્યા હતા. મંત્રાલયના સચિવ એસ. કૃષ્ણને આ ઘટનાને ગંભીર ગણાવી કંપનીની ટેકનિકલ ભૂલની સમજૂતી સંપૂર્ણ સંતોષકારક નહીં હોવાનું જણાવ્યું હતું. ત્યારબાદ મેટાએ અગત્યની જાહેર વ્યક્તિઓનાં ખાતાં સંબંધિત નિર્ણયો માટે વધારાની ચકાસણીની વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકવાની માહિતી આપી હતી. 

બીજી તરફ, કેન્દ્ર સરકારના પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરોના ફેક્ટચેક વિભાગે ૨૦ ઓગસ્ટે આંકડા જાહેર કરીને જણાવ્યું હતું કે માર્ચથી જુલાઈ ૨૦૨૬ દરમિયાન વિવિધ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પરથી સામગ્રી દૂર કરાવવા લગભગ ૨.૯૮ લાખ યુઆરએલ મોકલવામાં આવ્યા હતા. તેમાંથી ૨.૪૪ લાખ એટલે કે ૮૨ ટકા રાજ્યો તરફથી મોકલાયા હતા. આશરે ૫૧ હજાર યુઆરએલ સાયબર ગુનાઓ, ઓનલાઇન છેતરપિંડી અને રોકાણ સંબંધિત કૌભાંડો અંગે હતા. સરકારે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે ગેરકાયદે સામગ્રી સામે કાર્યવાહી કરવી જરૂરી છે અને સહયોગ પોર્ટલ દ્વારા અધિકૃત અધિકારીઓ જ આવી સૂચનાઓ મોકલી શકે છે. 

ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં માહિતીપ્રૌદ્યોગિકી સંબંધિત નિયમોમાં સુધારો કરીને ગેરકાયદે સામગ્રી દૂર કરવા માટેનો સમય ૩૬ કલાકથી ઘટાડીને ત્રણ કલાક કરવામાં આવ્યો હતો. મેટાએ સરકારી સહયોગ પોર્ટલ સાથે પોતાની ટેકનિકલ વ્યવસ્થા જોડીને પોસ્ટ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા સ્વયંસંચાલિત બનાવ્યાના અહેવાલો સામે પણ સરકારે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે મેટાની વિનંતીથી આ ટેકનિકલ જોડાણ ૨૦૨૫માં જ કરવામાં આવ્યું હતું. Reuters +1

દરમિયાન ઓક્ટોબરમાં પણ સોશિયલ મીડિયા ઉપર પ્રતિબંધની કાર્યવાહી વિવાદાસ્પદ બની છે. ૧૦ ઓક્ટોબરે કેન્દ્ર સરકારે મેટાને મોકલેલી સૂચનામાં ભ્રામક સામગ્રીના પ્રસારને રોકવા અને ફેસબુક-ઇન્સ્ટાગ્રામની સામગ્રી ભલામણ કરતી વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરવા જણાવ્યું હતું. ડિજિટલ અધિકારો માટે કાર્યરત સંગઠનોના જણાવ્યા પ્રમાણે કેટલાક પત્રકારો, સમાચાર સંસ્થાઓ અને સરકારની ટીકા કરતી પોસ્ટ ઉપર નિયંત્રણો મુકાયાં હતાં. ઇન્ટરનેટ ફ્રીડમ ફાઉન્ડેશને જણાવ્યું હતું કે કાનૂની નોટિસ બાદ ચાર પત્રકારોનાં ઇન્સ્ટાગ્રામ ખાતાં ૧૯ અને ૨૦ ઓક્ટોબરે ફરી ચાલુ કરાયાં હતાં. ThePrint +1

આમ, સોશિયલ મીડિયા પર ગેરકાયદે સામગ્રી અટકાવવાની સરકારની જવાબદારી અને નાગરિકોની અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો મુદ્દો ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે.