પેરિસ : વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ભૌગોલિક રાજનીતિ (Geopolitics) માં ટેક્નોલોજીના આ યુગમાં હવે એક નવો વિવાદ વકર્યો છે. ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી (IEA) એ તેના તાજેતરના ‘ગ્લોબલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ આઉટલુક’ અહેવાલમાં એક ચોંકાવનારી ચેતવણી આપી છે. આ અહેવાલ મુજબ, જો ચીન રેર અર્થ (દુર્લભ ખનિજો) ની નિકાસ પર તેના આયોજિત કડક પ્રતિબંધોને સંપૂર્ણપણે લાગુ કરશે, તો ચીનની બહાર પશ્ચિમી દેશોના આશરે ૬.૫ ટ્રિલિયન ડોલર (અંદાજે ૫૪૦ લાખ કરોડ રૂપિયા) મૂલ્યના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન પર ગંભીર સંકટ આવી શકે છે. આ આર્થિક ઝટકાની સૌથી મોટી અસર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (અમેરિકા) અને યુરોપિયન દેશો પર થવાની ધારણા છે.

કઈ ચીજોનું ઉત્પાદન અટકી જશે? સંરક્ષણ અને સ્પેસ સેક્ટર જોખમમાં

પેરિસ સ્થિત વૈશ્વિક એજન્સીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે રેર અર્થ એ ૧૭ અતિ મહત્વપૂર્ણ ધાતુઓનો સમૂહ છે. જો કે આ ખનિજોનો ઉપયોગ બહુ ઓછી માત્રામાં થાય છે, પરંતુ આજના આધુનિક ઉદ્યોગો તેના વિના પાંગળા છે. ચીનના આ આકરા વલણને કારણે નીચેના ક્ષેત્રોમાં સપ્લાય ચેઇન સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ શકે છે:

· ઓટોમોટિવ અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EV): હાઇ-ટેક કાર અને બેટરીના મેન્યુફેક્ચરિંગમાં.

· સંરક્ષણ અને એરોસ્પેસ: અદ્યતન યુદ્ધ વિમાનો અને મિસાઇલ સંરક્ષણ પ્રણાલીના નિર્માણમાં.

· ટેક્નોલોજી: સ્માર્ટફોન, સેમિકન્ડક્ટર (ચિપ્સ) અને ગ્રીન એનર્જી માટે જરૂરી વિન્ડ ટર્બાઇનમાં.

આરબીઆઈ જેવી નાણાકીય સંસ્થાઓ વૈશ્વિક બજાર પર નજર રાખતી હોય છે ત્યારે IEA ના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર ફાતિહ બિરોલે ચિંતા વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું છે કે, "દુનિયાનું મોટું આર્થિક મૂલ્ય અત્યારે આ ખનિજોના ખૂબ જ નાના જથ્થા પર નિર્ભર છે, પરંતુ તેનું નેટવર્ક એક જ જગ્યાએ કેન્દ્રિત હોવાથી તે અત્યંત સંવેદનશીલ છે."

ગ્રેફાઇટ સપ્લાય પર ચીનની ૯૦ ટકા પકડ

રેર અર્થ ઉપરાંત, ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની બેટરીમાં વપરાતા અત્યંત મહત્વના ઘટક ‘ગ્રેફાઇટ’ પર પણ ચીને નિકાસ નિયંત્રણો લાદવાની જાહેરાત કરી છે. વૈશ્વિક સ્તરે પ્રોસેસ્ડ ગ્રેફાઇટના ઉત્પાદનમાં ચીન એકહથ્થુ ૯૦ ટકાથી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે. આ પ્રતિબંધો જો સંપૂર્ણ રીતે અમલી બનશે, તો ચીનની બહાર વૈશ્વિક સ્તરે ૩૦૦ બિલિયન ડોલરનું ડાઉનસ્ટ્રીમ ઉત્પાદન ઠપ થઈ જશે. જો કે, ચીને હાલમાં આ નિયમોનું કડક પાલન એક વર્ષ માટે મુલતવી રાખ્યું છે, પરંતુ આ જોખમે પશ્ચિમી દેશોની ચિંતા વધારી દીધી છે.

ચીનના વર્ચસ્વને તોડવા અમેરિકા-મલેશિયા મેદાને

ચીનની આ દાદાગીરી અને નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે પશ્ચિમી દેશોએ હવે કમર કસી લીધી છે. IEA ના રિપોર્ટ અનુસાર, નવા ક્રિટિકલ મિનરલ પ્રોજેક્ટ્સ માટે વૈશ્વિક સ્તરે સરકારી ધિરાણ (Public Funding) ૨૦૨૩ થી ૨૦૨૫ વચ્ચે ચાર ગણું વધીને ૬૫ બિલિયન ડોલર પર પહોંચી ગયું છે.

અમેરિકા અને મલેશિયામાં શરૂ થયેલા નવા રેર અર્થ રિફાઇનિંગ પ્રોજેક્ટ્સને કારણે ચીનનું વર્ચસ્વ ધીમે-ધીમે ઘટવા લાગ્યું છે. વૈશ્વિક બજારમાં ચીનનો હિસ્સો જે ૨૦૨૩ માં ૯૦ ટકા હતો, તે ૨૦૨૫ માં ઘટીને ૮૫ ટકા થયો છે. નિષ્ણાતોના મતે, જો તમામ નવા પ્રોજેક્ટ સમયસર પૂરા થશે તો ૨૦૩૫ સુધીમાં ચીનનો હિસ્સો ઘટીને ૭૦ ટકા સુધી આવી જશે, જે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનની સુરક્ષા માટે ખૂબ મહત્વનું સાબિત થશે.