નવી દિલ્હી: શનિવાર, ૨ મે ૨૦૨૬ : સિક્કિમ હાઈકોર્ટ ખાતે યોજાયેલ ટેકનોલોજી અને જ્યુડિશિયલ એજ્યુકેશનના નેશનલ કોન્ક્લેવમાં ન્યાયિક અધિકારીઓ દ્વારા ડિજિટલ પુરાવાઓની વિશ્વસનીયતા અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. દિલ્હી હાઈકોર્ટના સેન્ટ્રલ પ્રોજેક્ટ કોઓર્ડિનેટર અને પૂર્વ સીબીઆઈ જજ જય થરેજાએ જણાવ્યું હતું કે, જો ડિજિટલ પુરાવાઓ જેવી કે એમએલસી (MLC), પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટ અને વિડિયોગ્રાફીનું નિયંત્રણ ન્યાયતંત્રને બદલે સરકાર એટલે કે એક્ઝિક્યુટિવ પાસે રહેશે, તો તેમાં છેડછાડ થવાની પૂરી સંભાવના છે.

જ્યુડિશિયલ કંટ્રોલ ગુમાવવાનું જોખમ:

જય થરેજાએ પ્રક્રિયામાં થઈ રહેલા બદલાવ પર ભાર મૂકતા કહ્યું કે, પરંપરાગત રીતે દસ્તાવેજો ન્યાયતંત્ર પાસે સુરક્ષિત રહેતા હતા, જેનાથી તેની પવિત્રતા જળવાતી હતી. પરંતુ હવે સરકાર ઈચ્છે છે કે તમામ રેકોર્ડ પોર્ટલ પર સંગ્રહિત થાય અને જજ માત્ર હાઈપરલિંક દ્વારા તેને એક્સેસ કરે. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે સરકાર પોતે જ કોર્ટમાં એક પક્ષકાર (લિટીગન્ટ) હોય છે અને સીબીઆઈ જજ તરીકેના તેમના અનુભવ મુજબ સરકાર પુરાવાઓ સાથે છેડછાડ કરવા માટે સક્ષમ છે. જો મૂળ દસ્તાવેજો જ્યુડિશરી પાસે નહીં હોય, તો બ્લોકચેન જેવી ટેકનોલોજી પણ માત્ર ફેરફારની જાણ કરશે, પરંતુ અસલ દસ્તાવેજ તો ગુમાવી દેવાશે.

ડિજિટલ પુરાવાઓની કાયદેસરતા સામે પ્રશ્નો:

પેનલ ચર્ચા દરમિયાન અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના પૂર્વ જસ્ટિસ અંજની મિશ્રાએ પ્રશ્ન કર્યો હતો કે જો માત્ર ડિજિટલ કોપી જ સ્ટોર કરવામાં આવશે, તો શું તે ‘સેકન્ડરી એવિડન્સ’ નહીં બની જાય? આ ચિંતા સાથે સહમત થતા થરેજાએ જણાવ્યું કે આ માટે માત્ર નિયમો જ નહીં પણ કાયદાઓમાં પણ ફેરફાર કરવો જરૂરી બનશે. કર્ણાટક હાઈકોર્ટના જસ્ટિસ સૂરજ ગોવિંદ રાજે પણ ઉમેર્યું હતું કે બ્લોકચેન હેક થઈ શકે છે તેવી ગેરમાન્યતા દૂર કરવી જોઈએ, કારણ કે ડેટામાં આંશિક છેડછાડ હજુ પણ શક્ય છે.

ન્યાય પ્રક્રિયામાં ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ:

સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ વિજય બિશ્નોઈએ જણાવ્યું કે ટેકનોલોજી માત્ર ઓફલાઇન પ્રક્રિયાની નકલ ન હોવી જોઈએ, પરંતુ તે ન્યાયિક ઉત્પાદકતા વધારવાનું માધ્યમ હોવું જોઈએ. રાજસ્થાન હાઈકોર્ટમાં ઈ-ફાઈલિંગ ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે અને સિવિલ કેસો પેપરલેસ તરફ વધી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત, મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટના જસ્ટિસ સંજીવ કાલગાંવકરે ‘ડિજિટલ માલખાના’ની જરૂરિયાત અને ઓનલાઈન સાક્ષીઓની સુરક્ષા અંગે વ્યવહારુ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ આર.કે. ભણસાલીએ પણ ડિજિટાઈઝેશનની સાથે જૂની અક્ષમતાઓને ડિજિટલ સ્પીડમાં ન દોહરાવવા અને નિયમોને ઈ-ફાઈલિંગ સાથે સિંક્રનાઈઝ કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો.