નવી દિલ્હી, તા.૨૧: મધ્યપૂર્વ (Middle East) માં ફાટી નીકળેલા ભીષણ સંઘર્ષની સીધી અસર હવે ભારતના અર્થતંત્ર અને કૃષિ ક્ષેત્ર પર દેખાવા લાગી છે. તાજેતરના સત્તાવાર ડેટા અનુસાર, માર્ચ મહિનામાં ભારતના ખાતર ઉત્પાદનમાં અંદાજે એક ક્વાર્ટર એટલે કે ૨૪.૬ ટકાનો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ મંદી પાછળનું મુખ્ય કારણ ઇરાન અને ઇઝરાયેલ-અમેરિકા વચ્ચેનું યુદ્ધ છે, જેના કારણે 'હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ' (Hormuz Strait) જેવો મહત્વનો જળમાર્ગ પ્રભાવિત થયો છે.

શા માટે ઉત્પાદન ઘટ્યું?

ભારતમાં ખેતીની જીવાદોરી સમાન યુરિયા ખાતરના ઉત્પાદન માટે કુદરતી ગેસ (Natural Gas) અનિવાર્ય છે. ભારત પોતાની ગેસની જરૂરિયાત માટે મોટાભાગે આયાત પર નિર્ભર છે.

• હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીનો અવરોધ: ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ ઇરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નિયંત્રણો લાદ્યા છે. વિશ્વના ત્રીજા ભાગના ખાતર અને ઉર્જા પુરવઠો આ માર્ગેથી પસાર થાય છે. ગેસ પુરવઠો ખોરવાતા ભારતના ખાતર પ્લાન્ટ્સની ક્ષમતા પર માઠી અસર પડી છે.
• આંકડાકીય સરખામણી: ફેબ્રુઆરી સુધી ખાતર ઉત્પાદન ૩.૪ ટકાના દરે વધી રહ્યું હતું, પરંતુ માર્ચમાં અચાનક ૨૪.૬ ટકાનો ઘટાડો એ ઉદ્યોગ માટે મોટો ફટકો છે.

ખેડૂતો અને ખાદ્ય સુરક્ષા પર જોખમ

ભારતમાં ૪૫ ટકાથી વધુ વસ્તી કૃષિ રોજગારી સાથે જોડાયેલી છે. જોકે ખેતરો નાના છે, પરંતુ ખાતર વગર ઉત્પાદકતા જાળવવી અશક્ય છે.

• સીઝનનું જોખમ: જૂન અને જુલાઈમાં 'ખરીફ' પાકની વાવણી શરૂ થાય છે, જેમાં ખાતરની માંગ ટોચ પર હોય છે. જો પુરવઠો સમયસર નહીં મળે, તો ખાદ્ય સુરક્ષા સામે જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.
• સરકારી રાહત: ખેડૂતોને વૈશ્વિક ભાવવધારાના બોજથી બચાવવા માટે ભારત સરકારે ખાતર સબસિડીમાં ૧૧ ટકાનો વધારો કર્યો છે.

સરકારની તૈયારી અને વૈકલ્પિક આયોજન

પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે આશ્વાસન આપ્યું છે કે હાલમાં દેશમાં ખાતરનો પૂરતો સ્ટોક ઉપલબ્ધ છે અને ગભરાવાની જરૂર નથી. સરકાર હવે માત્ર મધ્યપૂર્વ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે અન્ય દેશોમાંથી ખાતર અને કાચો માલ (રોક ફોસ્ફેટ, પોટાશ) મેળવવા માટે 'સોર્સ ડાયવર્સિફિકેશન' એટલે કે સ્ત્રોતોનું વૈવિધ્યકરણ કરી રહી છે.

વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WTO) એ પણ ચેતવણી આપી છે કે જો મધ્યપૂર્વમાં તણાવ લાંબો ચાલશે, તો તે વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષા માટે 'બેવડો ખતરો' બની શકે છે.