નવી દિલ્‍હી તા.૨૯: ભારતનું અર્થતંત્ર ઝડપથી વિકસી રહ્યું છે પરંતુ વિદેશી રોકાણકારો પર તંત્રની કોઇ અસર દેખાતી નથી  દેશની મજબૂત GDP વૃદ્ધિ છતાં, વિદેશી સંસ્‍થાકીય રોકાણકારો (FII) ભારતીય શેરબજારમાં પહેલા જેટલું રોકાણ કરી રહ્યા નથી. છેલ્‍લા બે વર્ષમાં, ભારતીય શેરબજારમાંથી આશરે ડોલર ૪૦ બિલિયન (રૂા.૩.૮૪ લાખ કરોડ) વિદેશી મૂડી બહાર નીકળી ગઈ છે.

બ્રોકરેજ ફર્મ બર્નસ્‍ટેઇન રિસર્ચના ૨૧ સપ્‍ટેમ્‍બર, ૨૦૨૬ ના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ભારતમાં વિદેશી રોકાણ આકર્ષતા કેટલાક જૂના સૂચકાંકો હવે પહેલા જેટલા અસરકારક નથી. આનો અર્થ એ છે કે ભારતનું અર્થતંત્ર કેટલી ઝડપથી વિકસી રહ્યું છે તે જોવું હવે વિદેશી રોકાણકારો માટે પૂરતું કારણ નથી.

તાજેતરના સમયમાં વિદેશી સંસ્‍થાકીય રોકાણકારો (FII) નું વલણ નોંધપાત્ર રીતે બદલાયું છે. FII એ મોટા વિદેશી ભંડોળ અને સંસ્‍થાકીય રોકાણકારોનો ઉલ્‍લેખ કરે છે જે ભારતીય શેરબજારમાં રોકાણ કરે છે. બર્નસ્‍ટેઇનના ડેટા અનુસાર, છેલ્‍લા ૨૪ મહિનામાં કુલ FII આઉટફલો આશરે ડોલર ૫૬.૩ બિલિયન હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન, ડોલર ૩૮.૬ બિલિયનનો પ્રવાહ જોવા મળ્‍યો હતો. આનો અર્થ એ થયો કે છેલ્‍લા ૨૪ મહિનામાં, ભારતીય શેરબજારમાં પ્રવેશ્‍યા કરતાં વધુ વિદેશી નાણાં બહાર નીકળ્‍યા.

છેલ્‍લા ૧૦ વર્ષોમાં, ભારતીય શેરબજારમાં ચોખ્‍ખું FII રોકાણ ફક્‍ત ડોલર ૪ બિલિયનની આસપાસ હતું. તેની તુલનામાં, સ્‍થાનિક સંસ્‍થાકીય રોકાણકારોએ લગભગ ડોલર ૩૦૦ બિલિયનનું રોકાણ કર્યું છે. આ સ્‍પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ભારતીય બજારમાં સ્‍થાનિક રોકાણકારોની ભૂમિકા સતત વધી છે, જ્‍યારે વિદેશી રોકાણકારોનું યોગદાન નબળું પડ્‍યું છે.

એક સમય હતો જ્‍યારે ભારતનો આર્થિક વિકાસ અને વિદેશી રોકાણ મોટાભાગે સાથે સાથે આગળ વધતા હતા. એટલે કે, જેમ જેમ ભારતનો GDP વૃદ્ધિ ઝડપી થઈ, તેમ તેમ વિદેશી રોકાણ પણ વધ્‍યું. બર્નસ્‍ટેઇનના મતે, આ સંબંધ ૨૦૦૭ ની આસપાસ સુધી મજબૂત હતો. જોકે, તે પછી, બંને વચ્‍ચેનો સંબંધ નબળો પડ્‍યો. તાજેતરના વર્ષોમાં, પરિસ્‍થિતિ એવી બની છે કે ભારતીય અર્થતંત્રના મજબૂત વિકાસ છતાં, FII ભંડોળ બહાર નીકળવાનું ચાલુ રાખ્‍યું છે. આનો અર્થ એ થયો કે વિદેશી રોકાણકારો હવે ફક્‍ત ભારતના આર્થિક વિકાસના આધારે રોકાણના નિર્ણયો લેતા નથી.

ભારત અને અમેરિકા વચ્‍ચેનો તફાવત પણ વિદેશી રોકાણકારોના નિર્ણયોમાં મુખ્‍ય પરિબળ રહ્યો છે. ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮ ની વચ્‍ચે, આ વ્‍યાજ દર તફાવત અને FII રોકાણ વચ્‍ચે ગાઢ સંબંધ હતો. જો કે, છેલ્‍લા ૪-૫ વર્ષોમાં આ સંબંધ નબળો પડ્‍યો છે. હવે, વિદેશી રોકાણકારો માટે ડોલર સામે રૂપિયાની ગતિવિધિ વધુ મહત્‍વપૂર્ણ લાગે છે. બર્નસ્‍ટેઇનના મતે, તાજેતરના સમયમાં FII પ્રવાહ અને રૂપિયાની ગતિવિધિ વચ્‍ચેનો સંબંધ લગભગ ૭૨.૯% રહ્યો છે.

એક સરળ ઉદાહરણ સાથે આ સમજાવો. ધારો કે કોઈ વિદેશી રોકાણકાર ભારતમાં રોકાણ કરે છે અને ભારતીય શેરના ભાવમાં વધારો થાય છે. જો કે, જો આ સમયગાળા દરમિયાન ડોલર સામે રૂપિયો નબળો પડે છે, તો પૈસાને ડોલરમાં રૂપાંતરિત કરતી વખતે તેમની કમાણી ઘટી શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે ભારતીય બજારમાં શેરના ભાવમાં વધારો એ એકમાત્ર પરિબળ નથી જે વિદેશી રોકાણકારના રોકાણને નક્કી કરે છે. તેમણે રૂપિયા અને ડોલરની ગતિવિધિને પણ ધ્‍યાનમાં લેવી પડશે.

વિદેશી રોકાણકારોની ચિતા ફક્‍ત રૂપિયા સુધી મર્યાદિત નથી. બજાર મૂલ્‍યાંકન પણ એક મુખ્‍ય મુદ્દો છે. મૂલ્‍યાંકનનો અર્થ એ છે કે કોઈ શેર અથવા એકંદર બજાર તેની કમાણીની તુલનામાં કેટલું મોંઘુ અથવા સસ્‍તું છે. બર્નસ્‍ટેઇનના મતે, ૨૦૨૦ થી ભારતનું મૂલ્‍યાંકન અન્‍ય ઉભરતા બજારો કરતાં સતત ઊંચું રહ્યું. ડિસેમ્‍બર ૨૦૨૩ અને સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૬ વચ્‍ચે, ભારતનું સરેરાશ સંબંધિત મૂલ્‍યાંકન ૧૬૨% હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન ચોખ્‍ખો FII આઉટફલો આશરે ઼૪૪ બિલિયન હતો. આનો અર્થ એ છે કે જ્‍યારે ભારત અન્‍ય ઉભરતા બજારોની તુલનામાં મોંઘુ દેખાતું હતું, ત્‍યારે વિદેશી રોકાણકારોએ તેમના ભંડોળ પાછા ખેંચવાનું ચાલુ રાખ્‍યું.

બર્નસ્‍ટેઇનનો અંદાજ છે કે આગામી ૧૨ મહિનામાં FII ઇનફલો સ્‍થિર રહી શકે છે અથવા થોડો વધી શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય શેરોમાં તાત્‍કાલિક મોટી રકમનું રોકાણ કરે તેવી અપેક્ષા નથી. રિપોર્ટ અનુસાર, જો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ ઘટે, કોર્પોરેટ કમાણી સુધરે અને અન્‍ય આર્થિક સૂચકાંકો સુધરે, તો વિદેશી રોકાણનો એક ભાગ પાછો આવી શકે છે. જોકે, લાંબા ગાળે વિદેશી રોકાણ પાછું લાવવા માટે એકલા મજબૂત બજાર અથવા GDP વૃદ્ધિ પૂરતી રહેશે નહીં.

બર્નસ્‍ટેઇન એવા ચોક્કસ ક્ષેત્રોમાં વૈશ્વિક સ્‍તરે સ્‍પર્ધાત્‍મક કંપનીઓની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે જ્‍યાં ભારત ભવિષ્‍યમાં મુખ્‍ય ભૂમિકા ભજવી શકે, લાંબા ગાળાની મજબૂત વિદેશી મૂડી માટે. આમાં સેમિકન્‍ડક્‍ટર, બેટરી અને ઊર્જા સંગ્રહ, અવકાશ, સંરક્ષણ અને ડીપ-ટેકનો સમાવેશ થાય છે. સરળ શબ્‍દોમાં કહીએ તો, ભારતનું અર્થતંત્ર ઝડપથી વિકસી રહ્યું છે, પરંતુ વિદેશી રોકાણકારો હવે ફક્‍ત GDP વૃદ્ધિ જ નહીં, પરંતુ રૂપિયાની મજબૂતાઈ, બજાર ભાવ, કોર્પોરેટ કમાણી અને ભવિષ્‍યની વ્‍યવસાયિક તકો પર પણ નજર રાખી રહ્યા છે.