તા. ૧૨ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૩ ગુરૂવાર
વિશ્વના ૪૬ ટકા ખેડૂતો ઝેરીલા જંતુનાશકોનાં ભરડામાં
ખેતરના રક્ષકો જ ઝેરનાં જડબામાં: ચોંકાવનારો અભ્યાસ દર વર્ષે ૪૦ થી ૪૩ કરોડ ઝેરી અસરના કેસ : જંતુનાશક ઝેરથી વિશ્વમાં વર્ષે અંદાજે ૧૧૪૧૩ લોકોનાં મૃત્યુ થાય છેઃ ભારતનો હિસ્સો ૬૦ ટકા
નવી દિલ્હી તા.૯: ખેડૂતો ખેતરોમાં સખત મહેનત કરે છે. તેઓ પાક વાવે છે અને તેમની જાળવણી માટે રસાયણોયુક્ત જંતુનાશકોનો છંટકાવ કરે છે. આ ખાતરી કરે છે કે તેમના પાકને જીવાતોથી સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે, અને તેમની આવક પર કોઈ અસર થતી નથી. જોકે, ઘણા ખેડૂતો અજાણતાં ગંભીર ભૂલ કરી રહ્યા છે. તાજેતરના આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધન અભ્યાસમાં એવી વાત બહાર આવી છે જેણે સમગ્ર વિશ્વને ચોંકાવી દીધું છે.
દુનિયાને અન્ન પૂરું પાડતા ખેડૂતોના આરોગ્ય અંગે ચોંકાવનારો વૈશ્વિક અંદાજ સામે આવ્યો છે. નવા આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધન પ્રમાણે દર વર્ષે વિશ્વના અંદાજિત ૪૬ ટકા ખેડૂતો અને ખેતમજૂરો અજાણતાં જંતુનાશકની તીવ્ર ઝેરી અસરનો ભોગ બને છે. વિશ્વની આશરે ૯૩ કરોડ ૪૦ લાખ કૃષિ વસ્તીને આધારે દર વર્ષે ૪૦ કરોડ ૨૦ લાખથી ૪૩ કરોડ ૩૦ લાખ જેટલા કેસ થતા હોવાનો અંદાજ મૂકાયો છે.
ગાર્ડીયન માં પ્રસિદ્ધ અહેવાલ મુજબ સંશોધકોએ વર્ષ ૨૦૦૬થી ૨૦૨૩ દરમિયાન પ્રકાશિત થયેલા ૨૧૪ અભ્યાસો તથા વૈશ્વિક મૃત્યુ નોંધોના આંકડાઓની સમીક્ષા કરી હતી. તેમાં કુલ ૧૩૯ દેશોને આવરી લેવાયા હતા. પ્રકાશિત અભ્યાસોમાંથી ૬૨ દેશોની માહિતી મળી હતી, જ્યારે બીજા ૭૭ દેશો માટે મૃત્યુ નોંધોનો આધાર લેવામાં આવ્યો હતો. ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજોમાં વાર્ષિક ૩,૬૯,૬૩૨ કેસ સીધી રીતે નોંધાયેલા મળ્યા હતા. તેમાં ૯,૧૮૨ મૃત્યુ અને ૩,૬૦,૪૫૦ બિનજીવલેણ કેસનો સમાવેશ થતો હતો. ત્યારબાદ વસ્તી અને પ્રાદેશિક પ્રમાણના આધારે વૈશ્વિક અંદાજ તૈયાર કરાયો હતો.
અભ્યાસ પ્રમાણે જંતુનાશક ઝેરથી વિશ્વમાં વર્ષે અંદાજે ૧૧,૪૧૩ લોકોનાં મૃત્યુ થાય છે. પ્રકાશિત અહેવાલમાં આ મૃત્યુ પૈકી લગભગ ૬૦ ટકા ભારતના હોવાનો દાવો કરાયો છે. જોકે મૂળ અભ્યાસમાં મહત્વની સ્પષ્ટતા પણ કરવામાં આવી છે. ભારતના સરકારી અહેવાલમાં વર્ષ ૨૦૨૧ દરમિયાન જંતુનાશક ઝેરથી ૭,૮૦૫ મૃત્યુ નોંધાયાં હતાં, પરંતુ તેમાં ખેડૂત, ખેતમજૂર અને સામાન્ય વસ્તીના મૃત્યુ અલગ દર્શાવવામાં આવ્યા નહોતાં. તેથી આ તમામ મૃત્યુને માત્ર ખેતી સાથે જોડાયેલા ગણી શકાય નહીં.
ભારત માટે બિનજીવલેણ તીવ્ર ઝેરી અસરનું પ્રમાણ ૭૩.૬ ટકા અંદાજવામાં આવ્યું છે. આ ગણતરી ભારતના ૧૧ જુદા અભ્યાસોની સરેરાશ અને અંદાજિત ૨૩ કરોડ કૃષિ વસ્તીના આધારે કરવામાં આવી છે. તેના પરથી દેશમાં વર્ષે આશરે ૧૬ કરોડ ૯૦ લાખ બિનજીવલેણ કેસ થવાનો અંદાજ મૂકાયો છે. દક્ષિણ એશિયામાં સૌથી વધુ કેસ હોવાની શક્યતા દર્શાવાઈ છે, ત્યારબાદ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને પૂર્વ આફ્રિકાનો ક્રમ આવે છે.
તીવ્ર ઝેરી અસરનો અર્થ જંતુનાશકના સંપર્ક બાદ ટૂંકા સમયમાં થતી બીમારી અથવા આરોગ્યલક્ષી અસર છે. દવા તૈયાર કરતી વખતે, છંટકાવ દરમિયાન, દવા લાગેલા પાકને સ્પર્શવાથી અથવા દૂષિત સાધનો અને કપડાંના સંપર્કથી જોખમ સર્જાઈ શકે છે. અભ્યાસમાં ખેતી સાથે જોડાયેલા અંદાજિત ૮ કરોડ ૪૦ લાખ બાળકો તથા કેન્સર, ચેતાતંત્રની બીમારી કે પાર્કિન્સન જેવા લાંબા ગાળાના સંભવિત પ્રભાવોને ગણતરીમાં લેવામાં આવ્યા નથી.
સંશોધકોએ સ્વીકાર્યું છે કે અનેક દેશોની માહિતી નાના નમૂના, સ્વયં જણાવાયેલા લક્ષણો અને અસમાન નોંધપદ્ધતિ પર આધારિત છે. માથાનો દુખાવો કે ઊબકા જેવાં લક્ષણો અન્ય કારણોથી પણ થઈ શકે છે. તેથી આ આંકડાઓ ચોક્કસ નોંધાયેલા દર્દીઓ નહીં, પરંતુ ઉપલબ્ધ માહિતી પરથી કાઢવામાં આવેલા વૈશ્વિક અંદાજ છે. આમ છતાં જોખમ ગંભીર હોવાનું જણાવી અત્યંત ઝેરી જંતુનાશકોનો તબક્કાવાર અંત, સુરક્ષિત વિકલ્પો, ફરજિયાત તાલીમ, રક્ષણાત્મક સાધનો અને ઝેર અસરની રાષ્ટ્રીય નોંધવ્યવસ્થા ઊભી કરવાની તાકીદ કરવામાં આવી છે.
અહેવાલ મુજબ, વિશ્વભરમાં આશરે ૪૬ ટકા ખેડૂતો અને ખેતમજૂરો અજાણતાં દર વર્ષે ઝેરી જંતુનાશકો દ્વારા સીધા ઝેરનો ભોગ બની રહ્યા છે. આ આંકડો આશરે ૩૮૦ થી ૪૦૦ મિલિયન કેસ જેટલો છે. ખેડૂતો તેમના પાકને જીવાતોથી બચાવવા માટે જે રસાયણો છાંટતા હોય છે તે ધીમે ધીમે તેમના ફેફસાં અને શરીરમાં પ્રવેશી રહ્યા છે. કોઈપણ સલામતી સાધનો વિના જંતુનાશકોનો છંટકાવ ખેડૂતોના જીવનને જોખમમાં મૂકી રહ્યો છે.
ફ્રન્ટીયર્સ ઇન પબ્લિક હેલ્થ જર્નલમાં પ્રકાશિત આ અભ્યાસના ડેટા દર્શાવે છે કે જંતુનાશકોની આ ઘાતક અસર એશિયન અને આફ્રિકન દેશોમાં સૌથી વધુ પ્રચલિત છે. ભારત જેવા મોટા કૃષિ દેશમાં પરિસ્થિતિ વધુ સંવેદનશીલ છે. અહેવાલોમાં જાણવા મળ્યું છે કે વિશ્વભરમાં જંતુનાશકોના ઝેરથી થતા મૃત્યુમાં એકલા ભારતનો હિસ્સો નોંધપાત્ર છે. ખેડૂતો ઘણીવાર ખેતરમાં છંટકાવ કરતી વખતે યોગ્ય માસ્ક કે મોજાનો અભાવ ધરાવતા હોય છે.
જ્યારે ખેડૂતો તડકામાં ભારે ટાંકીઓ લઈને રસાયણોનો છંટકાવ કરે છે, ત્યારે પવન દ્વારા રસાયણો તેમની ત્વચા દ્વારા અને તેમના ફેફસામાં જાય છે. આ તરત જ ચક્કર આવવા, આંખોમાં બળતરા, ઉલટી અને માથાનો દુખાવો તરફ દોરી જાય છે. મોટાભાગના ખેડૂતો આ લક્ષણોને ફક્ત થાક તરીકે નકારી કાઢે છે, જે પછીથી કેન્સર, ગંભીર શ્વસન બિમારી અને ચેતાતંત્રને નુકસાન જેવી જીવલેણ બીમારીઓમાં વિકસી શકે છે.
આ કટોકટીમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિબળ એ છે કે મોટાભાગના કેસ ક્યારેય હોસ્પિટલના રેકોર્ડ સુધી પહોંચતા નથી. આજે પણ, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં જંતુનાશક ઝેરને સંબોધવા માટે પૂરતી સુવિધાઓનો અભાવ છે. જ્યારે ખેડૂત જંતુનાશકની અસરોને કારણે અસ્વસ્થતા અનુભવે છે, ત્યારે તેને ઘણીવાર હોસ્પિટલમાં બોલાવવામાં આવે છે. તેથી, તે ખોટા કારીગરો પાસેથી દવાઓનો આશરો લે છે.
વધુમાં, કંપનીઓ દ્વારા બોટલો પર લખેલી સલામતી સૂચનાઓ એટલી વિગતવાર અને તકનીકી છે કે સરેરાશ ખેડૂત તેમને સમજી શકતો નથી. દુકાનદારો, નફાની શોધમાં, આડેધડ કોકટેલ સ્પ્રેની ભલામણ કરે છે. કેટલીકવાર, જંતુઓને ઝડપથી મારવાની તેમની શોધમાં, ખેડૂતો પાણીમાં ભલામણ કરેલ રસાયણોની બમણી માત્રા ભેળવી દે છે. માહિતીના અભાવ અને સલામતી સાધનોના અભાવે આપણા ખેતરોને ખતરનાક રાસાયણિક ગેસ ચેમ્બરમાં ફેરવી દીધા છે, જ્યાં કામ કરવું જીવલેણ છે.
હવે પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છેઃ ખેડૂતોને આ ભયથી બચાવવા માટે કડક પગલાં લેવા જોઈએ. ખેડૂતોને આ ભયથી બચાવવા માટે, ખુલ્લા બજારમાં અત્યંત ખતરનાક જંતુનાશકોના વેચાણ પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ. સરકાર અને કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોએ ખેડૂતોને વ્યક્તિગત રક્ષણાત્મક કીટના ઉપયોગ અંગે તાલીમ આપવી જોઈએ.
આ સાથે, રસાયણો પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે કુદરતી અને ઓર્ગેનિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવું જરૂરી બન્યું છે. ખેડૂતોએ એ પણ સમજવું જોઈએ કે પાકનું થોડું વધારે ઉત્પાદન તેમના જીવન અને પરિવાર કરતાં વધુ મૂલ્યવાન નથી. જો સમયસર યોગ્ય પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો ભવિષ્યમાં આ આંકડો વધુ વધી શકે છે
(10:11 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
