નવી દિલ્‍હી,તા.૩: વૈશ્વિક ક્‍લાઈમેટ ચેન્‍જની ગંભીર અસરો વચ્‍ચે હવે ભારતીય ચોમાસા પર સંકટના વાદળો ઘેરાયા છે. સંયુક્‍ત રાષ્ટ્ર (UN) અને વિશ્વ હવામાન વિજ્ઞાન સંગઠન (WMO) એ ચેતવણી જાહેર કરી છે કે આગામી થોડા જ અઠવાડિયામાં 'અલ નીનો' નો એક અત્‍યંત ખતરનાક તબક્કો શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે. હવામાન એજન્‍સીઓના મતે આ વખતે આવી રહેલો અલ નીનો અત્‍યાર સુધીનો સૌથી શક્‍તિશાળી હોઈ શકે છે, જેને નિષ્‍ણાતો 'સુપર અલ નીનો' તરીકે ઓળખાવી રહ્યા છે. આ અસાધારણ ભૌગોલિક ઘટનાના કારણે વર્ષ ૨૦૨૬ ના બાકીના મહિનાઓમાં વિશ્વભરમાં ભારે ઉથલપાથલ જોવા મળશે અને ભારત સહિત અનેક દેશોમાં ભયંકર દુષ્‍કાળ અને અસહ્ય ગરમીનો ખતરો વધી ગયો છે.મંગળવારે પ્રકાશિત થયેલા એક અપડેટમાં, વિશ્વ હવામાન સંગઠન (WMO) એ ચેતવણી આપી છે કે પેસિફિક મહાસાગરના ગરમ પાણીમાં ઝડપથી અલ નીનોનો વિકાસ થઈ રહ્યો છે.આનાથી વૈશ્વિક તાપમાન અને વરસાદની પેટર્ન પર ઊંડી અસર પડશે, અને આગામી મહિનાઓમાં હવામાનની ઘટનાઓમાં વધારો થવાનું જોખમ છે.

આ વર્ષે, તીવ્ર ગરમીએ ભારતમાં પરિસ્‍થિતિ વધુ ખરાબ કરી છે. વધુમાં, ચોમાસામાં પણ વિલંબ થયો છે. ભારતમાં, ચોમાસું ફક્‍ત હવામાનની ઘટના નથી, પરંતુ લાખો લોકોના જીવનની ધબકારા છે. પછી ભલે તે લીલાછમ ખેતરો હોય, ડેમોમાં પાણી હોય કે શહેરોમાં વીજળી ઉત્‍પાદન હોય, બધું ચોમાસાની ગતિ પર આધાર રાખે છે. પરંતુ આ વખતે, આકાશમાંથી આવતા સમાચાર ભય પેદા કરી રહ્યા છે. વિશ્વ હવામાન સંગઠન (WMO) એ ચેતવણી આપી છે કે પેસિફિક મહાસાગરમાં ઝડપથી વિકસતું અલ નીનો આગામી મહિનાઓમાં વૈશ્વિક હવામાનને વિક્ષેપિત કરી શકે છે. ભારત માટે સૌથી મોટો ખતરો નબળો ચોમાસું અને લાંબા સમય સુધી ઉનાળો છે. આ જ કારણ છે કે ખેડૂતોથી લઈને સરકાર સુધી દરેક વ્‍યક્‍તિ ઉચ્‍ચ ચેતવણી પર છે. નિષ્‍ણાતો માને છે કે જો અલ નીનો મજબૂત બને છે, તો જૂનથી સપ્‍ટેમ્‍બર સુધી વરસાદ સામાન્‍ય કરતા ઓછો થઈ શકે છે. આની સીધી અસર કૃષિ, પાણીની અછત અને ખાદ્ય ભાવો પર પડી શકે છે.

ટાઇમ્‍સ ઓફ ઇન્‍ડિયા અનુસાર, ષ્‍પ્‍બ્‍ ના તાજેતરના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે જૂન અને ઓગસ્‍ટ વચ્‍ચે અલ નિનો ઘટનાની સંભાવના ૮૦ ટકા સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ તે સમયગાળો છે જ્‍યારે ભારતમાં દક્ષિણપﾍમિ ચોમાસું સક્રિય હોય છે. ગયા વર્ષે, અલ નિનોએ વૈશ્વિક તાપમાનને રેકોર્ડ સ્‍તરે પહોંચાડવામાં મુખ્‍ય ભૂમિકા ભજવી હતી. હવે, એવી આશંકા છે કે ૨૦૨૬ માં દુષ્‍કાળ, ગરમીના મોજા અને અનિયમિત વરસાદનું ખતરનાક સંયોજન પણ આવી શકે છે. ભારતીય હવામાન વિભાગે પહેલાથી જ સામાન્‍ય કરતા ઓછા વરસાદની આગાહી કરી છે. આનાથી ખરીફ પાકની વાવણી, જળાશયોના સ્‍તર અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર પર દબાણ વધવાની ધારણા છે. જો કે, સરકારે અગાઉથી તૈયારીઓ પણ શરૂ કરી દીધી છે, અને રાજ્‍યોને એલર્ટ પર રાખવામાં આવ્‍યા છે.

ખેડૂતો સૌથી વધુ ચિતિત છે. ડાંગર, મકાઈ, કઠોળ અને શેરડી જેવા પાકો સમયસર વરસાદ પર આધાર રાખે છે. જો ચોમાસું નબળું રહેશે, તો વાવણીમાં વિલંબ થશે અને ઉત્‍પાદનમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. આ જ કારણ છે કે કૃષિ મંત્રાલયે રાજ્‍યો સાથે બેઠકો યોજી છે અને તેમને જિલ્‍લા સ્‍તરે આકસ્‍મિક યોજનાઓ લાગુ કરવા નિર્દેશ આપ્‍યો છે. કેન્‍દ્રીય કૃષિ મંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે સ્‍પષ્ટપણે કહ્યું છે કે ખેડૂતોએ ગભરાવાની જરૂર નથી, પરંતુ ખરીફ સીઝનને અસર ન થાય તે માટે તમામ રાજ્‍યોએ સંપૂર્ણપણે તૈયાર રહેવું પડશે.

સરકાર હવે ઓછા પાણીની જરૂર હોય તેવા પાક પર ભાર મૂકી રહી છે. બાજરી, દુષ્‍કાળ સહનશીલ બિયારણની જાતો અને આધુનિક સિચાઈ તકનીકોને પ્રોત્‍સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. ખેડૂતોને સમયસર વરસાદ અને તાપમાનની માહિતી પૂરી પાડવા માટે હવામાન આધારિત કૃષિ સલાહકાર સેવાઓને પણ મજબૂત બનાવવામાં આવી રહી છે. નિષ્‍ણાતો માને છે કે બદલાતી આબોહવામાં, પરંપરાગત ખેતી મોડેલોથી દૂર જવું જરૂરી છે.

પાણીની કટોકટી અંગે પણ ચિતા વધી છે. જો ચોમાસું નબળું રહેશે, તો ઘણા રાજ્‍યોમાં જળાશયોનું સ્‍તર ઝડપથી ઘટી શકે છે. જોકે સરકાર હાલમાં દાવો કરે છે કે દેશના મુખ્‍ય જળાશયોમાં સામાન્‍ય પાણીના સ્‍તરના ૧૨૭ ટકા પાણી છે. જોકે, હવામાનશાષીઓ કહે છે કે જો લાંબા સમય સુધી વરસાદ ઓછો રહેશે તો આ પરિસ્‍થિતિ ઝડપથી બદલાઈ શકે છે. તેની અસર ખાસ કરીને મધ્‍ય ભારત અને દક્ષિણ ભારતમાં સ્‍પષ્ટ થઈ શકે છે.

અલ નિનો એ એક ઘટના છે જે પ્રશાંત મહાસાગરમાં અસામાન્‍ય ગરમ પાણી દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. તે વિશ્વભરમાં હવામાન પ્રણાલીઓને અસર કરે છે. ભારતમાં, તે સીધા નબળા ચોમાસા સાથે જોડાયેલું છે. જ્‍યારે અલ નિનો મજબૂત હોય છે, ત્‍યારે ચોમાસાના પવન નબળા પડે છે. આ વરસાદ ઘટાડે છે અને ગરમીમાં વધારો કરે છે. આ જ કારણ છે કે હવામાન વિભાગ અને વૈજ્ઞાનિકો આ વર્ષની પરિસ્‍થિતિને અત્‍યંત ગંભીર માની રહ્યા છે.

કેન્‍દ્ર સરકારે રાજ્‍યોને જિલ્‍લા સ્‍તરે આપત્તિ અને કૃષિ વ્‍યવસ્‍થાપન યોજનાઓ તૈયાર કરવા સૂચના આપી છે. આ યોજનાઓ પાણી-કાર્યક્ષમ પાક, પાણી સંરક્ષણ, સિચાઈ વ્‍યવસ્‍થાપન અને સમયસર બીજ પુરવઠાને પ્રોત્‍સાહન આપવા પર ધ્‍યાન કેન્‍દ્રિત કરે છે. ગામડાઓમાં હવામાન-આધારિત સલાહકાર પ્રણાલી પણ લાગુ કરવામાં આવી રહી છે. સરકાર ઇચ્‍છે છે કે ખેડૂતો નુકસાન ઘટાડવા માટે હવામાનના આધારે પાક અને વાવણીના નિર્ણયો લે.

IMD અનુસાર, દક્ષિણપﾍમિ ચોમાસું ૪ જૂનની આસપાસ કેરળમાં આવવાની ધારણા છે. સામાન્‍ય રીતે, ચોમાસું ૧ જૂન સુધીમાં કે તે પહેલાં કેરળ પહોંચે છે. હવામાન વિભાગે આ વર્ષે સામાન્‍ય કરતાં ઓછા વરસાદની આગાહી કરી છે, જેમાં ખામીયુક્‍ત ચોમાસાની ૬૦ ટકા શક્‍યતા છે. જો આવું થાય, તો દેશના ઘણા ભાગોમાં દુષ્‍કાળ જેવી સ્‍થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.