નવી દિલ્હી : વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉર્જા પુરવઠા રેખા ગણાતી હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ઈરાન કટોકટીને કારણે સર્જાયેલા અસ્થાયી અવરોધે વૈશ્વિક અર્થતંત્રને હચમચાવી દીધું છે. કાચા તેલ અને કુદરતી ગેસના ભાવમાં આવેલા તોતિંગ ઉછાળાએ ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે વિશ્વ હજુ પણ ઉર્જા સંસાધનોની બાબતમાં કેટલી હદે સંવેદનશીલ છે. જોકે આ સંકટ હવે ટળ્યું હોય તેમ લાગે છે, પરંતુ તેણે વિશ્વભરના દેશોને તેમની લાંબા ગાળાની ઉર્જા વ્યૂહરચનાઓ પર ગંભીરતાથી પુનર્વિચાર કરવા મજબૂર કર્યા છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ૨૦૨૬ની આ કટોકટી ઉર્જા ઇતિહાસમાં એક 'ટર્નિંગ પોઈન્ટ' સાબિત થશે.

૧૯૭૩નો તેલ પ્રતિબંધ અને આજનું સંકટ: ઈતિહાસ શું શીખવે છે?

ઈતિહાસ પર નજર કરીએ તો ૧૯૭૩ના આરબ ઓઈલ પ્રતિબંધ વખતે વિશ્વએ પહેલીવાર ઉર્જા પુરવઠાની અછતનો ડર અનુભવ્યો હતો. તે સમયે તેલના ભાવ ચાર ગણા વધ્યા હતા, જેના કારણે વિશ્વમાં ફુગાવાનું મોજું ફરી વળ્યું હતું. પરિણામસ્વરૂપ, જાપાનના ઈંધણ-કાર્યક્ષમ વાહનોની માંગ વધી અને આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી (IEA) ની સ્થાપના થઈ. ૧૯૭૦ના દાયકામાં વિકલ્પો મર્યાદિત હતા, પરંતુ આજે સ્થિતિ અલગ છે. હવે નવીનીકરણીય ઉર્જા (Renewable Energy), બેટરી સ્ટોરેજ અને પરમાણુ ઉર્જા પહેલા કરતા અનેકગણી વધુ વ્યવહારુ અને સ્પર્ધાત્મક બની ચૂકી છે.

એશિયા પર સૌથી વધુ દબાણ: ભારત અને જાપાનની નવી રણનીતિ

હોર્મુઝની કટોકટીની સૌથી ઘેરી અસર એશિયન દેશો પર પડી છે, કારણ કે આ પ્રદેશ તેની ૬૦ ટકાથી વધુ ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે પશ્ચિમ એશિયા પર નિર્ભર છે. કટોકટી દરમિયાન કેટલીક જગ્યાએ કામના દિવસો ઘટાડવા અને મુસાફરી પર પ્રતિબંધ મૂકવા જેવા કડક પગલાં લેવાયા હતા. હવે ભારત અને જાપાન જેવા મુખ્ય આયાતકારો પોતાની 'નેશનલ એનર્જી સિક્યુરિટી'ને મજબૂત કરવા માટે સૌર, પવન અને પરમાણુ ઉર્જામાં તોતિંગ રોકાણ કરવા જઈ રહ્યા છે. ઉર્જા હવે માત્ર સસ્તો વિષય નથી રહ્યો, તે સીધો જ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતાનો મુખ્ય મુદ્દો બની ગયો છે.

ગ્રીન એનર્જીમાં રોકાણનો રેકોર્ડબ્રેક ઉછાળો

આ આફત વચ્ચે એક નવી તક પણ ઊભી થઈ છે. IEA ના અંદાજ મુજબ ૨૦૨૬માં વૈશ્વિક ઉર્જા રોકાણ $૩.૪ ટ્રિલિયન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે.

પરિવર્તનની ગતિ:

·         EV વેચાણ: યુરોપમાં ૩૦%, લેટિન અમેરિકામાં ૭૫% અને એશિયા-પેસિફિકમાં ૮૦% નો વધારો જોવા મળ્યો છે.

·         સોલાર ક્રાંતિ: ચીનથી આફ્રિકામાં સોલાર પેનલની નિકાસમાં ૧૨૦% અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં ૧૫૦% નો તોતિંગ વધારો થયો છે.

ભલે અશ્મિભૂત ઇંધણ (તેલ અને ગેસ) હજુ પણ પરિવહન અને ઉદ્યોગોમાં અનિવાર્ય છે, પરંતુ હવે વિશ્વની દિશા બદલાઈ રહી છે. ૨૦૨૬નું વર્ષ કદાચ તેલના ભાવમાં થયેલા વધારા માટે નહીં, પરંતુ ઉર્જા આત્મનિર્ભરતા તરફ વિશ્વએ લીધેલા સૌથી મોટા કદમ તરીકે ઇતિહાસમાં નોંધાશે.