​કાબુલ / નવી દિલ્હી: ​ભારતના પડોશી દેશ અફઘાનિસ્તાનમાં વહેલી સવારે ભૂકંપનો એક તીવ્ર આંચકો અનુભવાતાં સમગ્ર વિસ્તારમાં ભારે અફડાતફડી અને દહેશતનો માહોલ સર્જાયો હતો. નેશનલ સેન્ટર ફોર સિસ્મોલોજી (NCS) ના સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, સ્થાનિક સમય મુજબ સવારે ૫:૩૬ કલાકે પૃથ્વીના પેટાળમાં ગતિવિધિ નોંધાઈ હતી અને રિક્ટર સ્કેલ પર આ આંચકાની તીવ્રતા ૪.૧ માપવામાં આવી હતી. વહેલી સવારે લોકો નિદ્રાધીન હતા ત્યારે જ અચાનક ધરતી ધ્રૂજી ઊઠતાં લોકો જીવ બચાવવા માટે ઘરોની બહાર ખુલ્લા મેદાન તરફ દોડી ગયા હતા. હાલમાં આ ભૂકંપના કારણે કોઈ મોટી જાનમાલની ખુવારીના અહેવાલ પ્રાપ્ત થયા નથી, પરંતુ સતત આવતા આંચકાઓને કારણે સરહદી વિસ્તારો અને સમગ્ર અફઘાનિસ્તાનમાં ભયની પિછોડી પથરાયેલી છે.

​છેલ્લા કેટલાક સમયથી ભારત સહિત વિશ્વના વિવિધ ખંડોમાં ભૂકંપની ઘટનાઓમાં ચિંતાજનક રીતે વધારો નોંધાઈ રહ્યો છે. ભૂતકાળમાં આવેલા વિનાશક ભૂકંપોમાં હજારો લોકોએ પોતાના જીવ ગુમાવ્યા હોવાથી વર્તમાન સમયમાં નાનો આંચકો પણ લોકોના મનમાં મોટો ફફડાટ ઊભો કરે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ભૂકંપ આવવા પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ અને રિક્ટર સ્કેલની કાર્યપદ્ધતિ સમજવી અત્યંત આવશ્યક બની રહે છે.

​ભૂકંપ આવવાનું મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક કારણ: પૃથ્વીના પેટાળની હલચલ

​ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આપણી પૃથ્વીનું ઉપરનું પડ (Crust) એક અખંડ ગોળો નથી, પરંતુ તે મુખ્યત્વે છ મોટી અને કેટલીક નાની ટેક્ટોનિક પ્લેટોમાં વિભાજિત થયેલું છે. આ પ્લેટો પૃથ્વીના અંદરના અતિશય ગરમ પ્રવાહી (મેગ્મા) ઉપર સતત ધીમી ગતિએ તરતી રહે છે.

​જ્યારે આ ટેક્ટોનિક પ્લેટો એકબીજા સાથે ઘસાય છે, અથડાય છે અથવા એકબીજાની નીચે સરકે છે, ત્યારે તેમના સીમાડા (Fault Lines) પર અતિશય દબાણ અને ઉર્જાનો સંગ્રહ થાય છે. જ્યારે આ દબાણ સહનશક્તિની મર્યાદા બહાર જાય છે, ત્યારે પૃથ્વીના પેટાળમાંથી અચાનક વિપુલ પ્રમાણમાં ઉર્જા મુક્ત થાય છે. આ ઉર્જા તરંગો (Seismic Waves) રૂપે ચારેય તરફ ફેલાય છે, જેના પરિણામે પૃથ્વીની સપાટી પર કંપન અનુભવાય છે, જેને આપણે ભૂકંપ કહીએ છીએ.

​રિક્ટર સ્કેલ અને તીવ્રતાનું ગણિત

​ભૂકંપ કેટલો શક્તિશાળી હતો તે માપવા માટે સિસ્મોગ્રાફ યંત્ર અને 'રિક્ટર સ્કેલ' (Richter Scale) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. રિક્ટર સ્કેલ ૧ થી ૯ કે તેથી વધુ માપદંડ પર કામ કરે છે:

​૨.૦ થી ૩.૯ ની તીવ્રતા: સામાન્ય રીતે ખૂબ હળવા આંચકા હોય છે, જે માત્ર યંત્રો પર નોંધાય છે અને માનવશરીરને ઓછો અનુભવ થાય છે.
​૪.૦ થી ૪.૯ ની તીવ્રતા: મધ્યમ કક્ષાનો આંચકો ગણાય છે, જેનાથી બારી-બારણાં અને ઘરની વસ્તુઓ ધ્રૂજી ઊઠે છે, પરંતુ મોટું નુકસાન થતું નથી.
​૫.૦ થી ૫.૯ ની તીવ્રતા: આંચકો શક્તિશાળી હોય છે અને કાચા મકાનો કે નબળા બાંધકામોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
​૬.૦ કે તેથી વધુ તીવ્રતા: અતિ વિનાશક ભૂકંપની શ્રેણીમાં આવે છે, જે મોટા પાયે મકાનો ધરાશયી કરી શકે છે અને સુનામી કે ભારે જાનમાલની હોનારત સર્જી શકે છે.
​અફઘાનિસ્તાન અને હિંદુકુશ પર્વતમાળાનો વિસ્તાર ભારતીય અને યુરેશિયન ટેક્ટોનિક પ્લેટોના મિલન સ્થળ નજીક આવેલો હોવાથી ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ (Seismic Zone) માનવામાં આવે છે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે પેટાળમાં સંગ્રહિત થતી કુદરતી ઉર્જાનું નિકાલ થવું એ એક સ્વાભાવિક પ્રક્રિયા છે, પરંતુ સતત આવતા આંચકા વૈજ્ઞાનિકો અને ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટની ટીમો માટે સતત અભ્યાસ અને સાવચેતીનો વિષય બન્યા છે.