તેહરાન:અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા ઈરાનને અપાયેલી સૈન્ય હુમલાની ધમકી બાદ પશ્ચિમ એશિયામાં રાજદ્વારી અને સૈન્ય ગરમાવો આવી ગયો છે. ઈરાને ટ્રમ્પની ધમકી પર આકરો પલટવાર કરતાં ચેતવણી આપી છે કે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિએ પોતાના નિવેદનો જાહેર કરતી વખતે સાવચેત રહેવું જોઈએ કારણ કે ઈરાનની સેના તેમને બિલકુલ અલગ અને જડબાતોડ રીતે જવાબ આપવા માટે સંપૂર્ણ તૈયાર છે. ઈરાનના ચીફ નેગોશિયેટર મોહમ્મદ બાગેર ઘાલિબાફે રવિવારે વૉશિંગ્ટન પર પ્રહારો કરતા જણાવ્યું હતું કે જો અમેરિકાની ધમકીઓની કોઈ અસર થતી હોત તો તેઓ આજે આટલી હતાશાની સ્થિતિમાં ન પહોંચ્યા હોત. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ઈરાન અમેરિકાની આવી કોઈ પણ ધમકીઓને બિલકુલ ધ્યાનમાં લેતું નથી.
આ વિવાદની શરૂઆત ત્યારે થઈ જ્યારે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તેહરાનને ધમકાવતા કહ્યું હતું કે ઈરાને લેબનોનમાં સક્રિય તેના ભારે ભંડોળ મેળવતા પ્રોક્સી સંગઠનોને મુશ્કેલીઓ ઊભી કરતાં તુરંત રોકવા પડશે. જો તેઓ આમ નહીં કરે તો અમેરિકા ઈરાન પર ફરીથી તેવો જ મોટો અને શક્તિશાળી હુમલો કરશે જેવો ગત સપ્તાહે કર્યો હતો. ટ્રમ્પે આ નિવેદન લેબનોનમાં ઈરાન સમર્થિત હિઝબુલ્લાહ અને આ મહિનાની શરૂઆતમાં આપેલા સૈન્ય આદેશો તરફ ઈશારો કરીને આપ્યું હતું. આ તણાવ વચ્ચે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં ચાલી રહેલી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની ઉચ્ચ સ્તરીય રાજદ્વારી વાર્તાલાપનો પ્રથમ રાઉન્ડ પૂરો થયો છે. ઈરાની સમાચાર સંસ્થાના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રતિનિધિમંડળો વચ્ચે આંતરિક પરામર્શ કરવા માટે માત્ર ૮૦ મિનિટની ચર્ચા બાદ આ સત્રને સ્થગિત કરવામાં આવ્યું હતું.
પાકિસ્તાન અને કતારની મધ્યસ્થતામાં યોજાયેલી આ બેઠકમાં અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સે વરિષ્ઠ ઈરાની અધિકારીઓ સાથે પશ્ચિમ એશિયાના વિવાદને ઉકેલવાના હેતુથી હાઈ-લેવલ મંત્રણાની શરૂઆત કરી હતી. આ દરમિયાન જેડી વેન્સે તેહરાન સાથે પોતાના સંબંધોને સંપૂર્ણપણે બદલવા માટે અમેરિકાની સજ્જતા દર્શાવી હતી. જો કે તેમણે એમ પણ ઉમેર્યું હતું કે આ વાર્તાલાપ એક મહત્વપૂર્ણ શરૂઆત છે પરંતુ તેનાથી તાત્કાલિક કોઈ મોટો ઉકેલ આવવાની આશા ઓછી છે. રાજદ્વારી પ્રક્રિયાની મુશ્કેલીઓનો સ્વીકાર કરતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે શાંતિ સ્થાપવી ક્યારેય સરળ હોતી નથી અને તેના માટે હંમેશાં થોડી મહેનત તેમજ પરસ્પર લેણ-દેણ કરવી પડતી હોય છે.
બીજી તરફ, અમેરિકા撤 અને ઈરાન વચ્ચે થયેલી વચગાળાની ડીલ બાદ વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ અતિ મહત્વપૂર્ણ ગણાતી હોર્મુઝની સમુદ્રધુની (Strait of Hormuz) સામાન્ય અવરજવર માટે ફરીથી ખોલી દેવામાં આવી છે. જો કે આ માર્ગ લાંબા સમયથી બંધ હોવાના કારણે ત્યાં જહાજોની અભૂતપૂર્વ લાંબી કતારો જોવા મળી રહી છે અને દરિયામાં જામ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. આ માર્ગ પર ટ્રાફિક વ્યવસ્થા સુગમ બનાવવા માટે પર્સિયન ગલ્ફ સ્ટ્રેટ ઓથોરિટી (PGSA) એ કેટલાક અત્યંત કડક નિયમો અમલી બનાવ્યા છે. નવા નિયમો મુજબ કોઈ પણ જહાજે અહીંથી પસાર થવા માટે ઓછામાં ઓછા ૪૮ કલાક પહેલાં ઓનલાઈન ટ્રાન્ઝિટ રિક્વેસ્ટ સબમિટ કરવી પડશે અને ઓથોરિટી સાથે સતત સંપર્કમાં રહેવું પડશે. જો સંપર્ક જાળવવામાં કોઈ પણ પ્રકારની ચૂક થશે તો તેની સંપૂર્ણ जिम्मेदारी જહાજના માલિકની રહેશે.
હોર્મુઝનો આ જળમાર્ગ વૈશ્વિક વેપાર માટે જીવનરેખા સમાન છે, જે ફારસની ખાડી અને ઓમાનની ખાડીને જોડે છે. અમેરિકાના હુમલા બાદ માર્ચ મહિનાથી જ આ માર્ગ સામાન્ય અવરજવર માટે સંપૂર્ણ બંધ હતો અને માત્ર ગણતરીના જહાજોને જ પસાર થવાની મંજૂરી અપાતી હતી, જેના કારણે જહાજો પર સતત હુમલાનો ખતરો રહેતો હતો. આ દરિયાઈ માર્ગ એટલો મહત્વનો છે કે ખાડી દેશોના લગભગ ૮૦ ટકા તેલ અને ગેસની નિકાસ આ જ રસ્તેથી થાય છે. ચીન, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને ભારત જેવા એશિયાઈ દેશો માટે આ રૂટ અત્યંત કટોકટીપૂર્ણ છે. ભારત પણ પોતાની જરૂરિયાતના કુલ કાચા તેલ (ક્રૂડ ઓઈલ) ના આશરે ૪૦ ટકા જેટલો હામી હિસ્સો આ જ સમુદ્રી માર્ગ દ્વારા આયાત કરે છે, જેથી આ માર્ગ સુરક્ષિત રીતે ખુલ્લો રહેવો ભારતીય અર્થતંત્ર માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.