નવી દિલ્હી, તા.૧૮: ટ્રેનની મુસાફરી પોતાનામાં જ એક અદ્ભુત અને રોમાંચક અનુભવ છે. બારીમાંથી સરકતા સુંદર નજારા, ચાવાળાનો એ પરિચિત અવાજ અને પાટા પર દોડતી ટ્રેનનો લયબદ્ધ સંગીત જેવો અવાજ દિવસના સમયે મનને ખૂબ પ્રફુલ્લિત રાખે છે. પરંતુ, જેવી રાત પડે છે કે તરત જ ઘણા મુસાફરો માટે આ સફર એક ભયાનક પડકાર બની જાય છે.

ઘણા લોકો એવા હોય છે જેઓ આખી રાત બર્થ પર માત્ર પડખાં ફેરવતા રહે છે, છતાં તેમની આંખોમાં ઊંઘનું એક ટીપું પણ નથી આવતું. જો તમે પણ એવું વિચારતા હોવ કે આવું માત્ર ટ્રેનની અસ્વસ્થ સીટોના કારણે થાય છે, તો તમે ખોટા છો. દિલ્હીના પ્રખ્યાત મનોચિકિત્સક અને તુલસી હેલ્થકેરના સીઈઓ ડૉ. ગૌરવ ગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર, ટ્રેનમાં ઊંઘ ન આવવા પાછળ વિજ્ઞાન અને આપણા મગજની એક અત્યંત રસપ્રદ થિયરી છુપાયેલી છે.

શું છે આ 'ફર્સ્ટ નાઇટ ઇફેક્ટ' (First Night Effect)?

તબીબી વિજ્ઞાન અનુસાર, જ્યારે પણ માનવ શરીર કોઈ નવા અથવા અજાણ્યા વાતાવરણમાં સૂવાનો પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે આપણું મગજ ક્યારેય સંપૂર્ણપણે શાંત થતું નથી. આ મનોવૈજ્ઞાનિક સ્થિતિને 'ફર્સ્ટ નાઇટ ઇફેક્ટ' કહેવામાં આવે છે. હજારો વર્ષોની ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન માનવ મગજ એ રીતે ડિઝાઈન થયું છે કે તે અજાણ્યા વાતાવરણમાં પોતાની જાતને જંગલી જાનવરો કે દુશ્મનોથી બચાવવા માટે અર્ધ-જાગ્રત અવસ્થામાં રહે છે. ટ્રેનમાં સૂતી વખતે પણ મગજનો એક હિસ્સો સતત એલર્ટ મોડ પર હોય છે, જેથી કોઈ પણ અસામાન્ય અવાજ કે ખતરો થતાં જ તે આપણને તરત જગાડી શકે. આ જ કારણ છે કે માણસ ટ્રેનમાં ઘર જેવી ગાઢ ઊંઘ માણી શકતો નથી.

કાનની અંદરની સિસ્ટમ અને મોશન સિકનેસની મૂંઝવણ

ચાલુ ટ્રેન સતત હલતી અને ધ્રુજતી રહે છે. જ્યારે તમે બર્થ પર લાંબા થઈને સૂઈ જાઓ છો, ત્યારે ભલે તમારી આંખો બંધ હોય, પરંતુ તમારા કાનની અંદર આવેલી 'વેસ્ટિબ્યુલર સિસ્ટમ' (Vestibular System) ટ્રેનની આ ગતિ અને વાઇબ્રેશનને સતત અનુભવતી રહે છે.

આ સિસ્ટમ મગજને સતત એવા સંકેતો મોકલે છે કે શરીર ગતિમાં છે, જ્યારે બંધ આંખો મગજને શાંતિનો સંદેશ આપે છે. મગજને મળતા આ પરસ્પર વિરોધી સંકેતોના કારણે કન્ફ્યુઝન ઊભું થાય છે, જેને તબીબી ભાષામાં હળવી 'મોશન સિકનેસ' કહેવાય છે. આ આંતરિક બેચેની ઊંઘમાં મોટો વિલન સાબિત થાય છે.

પ્રકાશ, ઘોંઘાટ અને અસ્વસ્થ બર્થનો ત્રિવેણી સંગમ

ટ્રેન એ સાર્વજનિક સ્થળ હોવાથી રાત્રે ગમે તેટલી શાંતિ રાખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે, તો પણ સહ-મુસાફરોના નસકોરાંનો અવાજ, મોડી રાત સુધી ફોન પર વાતચીત, વારંવાર વોશરૂમ જવા માટે થતી અવરજવર અને દરેક સ્ટેશન પર થતો હોબાળો ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડે છે. આ ઉપરાંત, સ્ટેશનની ફ્લેશલાઇટ અથવા અચાનક ચાલુ થતી મોબાઈલની સ્ક્રીનનો પ્રકાશ આપણા શરીરમાં ઊંઘ લાવવા માટે જવાબદાર 'મેલાટોનિન' હોર્મોનના સ્તરને બગાડી નાખે છે.

સાથે જ, ટ્રેનની મર્યાદિત જગ્યાવાળી સીટો પર માણસ મુક્તપણે સૂઈ શકતો નથી. મુસાફરીની શરૂઆતમાં ભારે સામાન ઉઠાવવાના થાકને કારણે શરીર ભલે તૂટતું હોય, પરંતુ મગજનો આ આંતરિક તણાવ શારીરિક થાકને ઊંઘમાં બદલાવા દેતો નથી અને માણસ આખી રાત જાગતો રહે છે.