નવી દિલ્હી : દિવાળીના તહેવારની આડે હવે ગણતરીના દિવસો બાકી રહ્યા છે ત્યારે કર્મચારીઓમાં બોનસને લઈને ભારે ઉત્સુકતા જોવા મળી રહી છે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે બોનસ આપવું કે નહીં તે સંપૂર્ણપણે કંપનીની ઈચ્છા પર નિર્ભર છે, પરંતુ ભારતીય કાયદાકીય જોગવાઈઓ મુજબ દિવાળી કે તહેવારો પર મળતું બોનસ માત્ર કંપનીની મરજી નથી પરંતુ પાત્ર કર્મચારીઓ માટે એક નિશ્ચિત કાયદેસરનો અધિકાર છે.

પ્રાપ્ત વિગતો અનુસાર, ભારતમાં કામ કરતા કર્મચારીઓને બોનસ આપવા સંદર્ભે 'પેમેન્ટ ઓફ બોનસ એક્ટ ૧૯૬૫' તેમજ નવા 'વેજ કોડ ૨૦૧૯' અંતર્ગત કડક નિયમો ઘડવામાં આવ્યા છે. આ કાયદાકીય જોગવાઈઓ હેઠળ યોગ્ય શરતો સંતોષતા કર્મચારીઓને વાર્ષિક બોનસ મેળવવાનો સંપૂર્ણ હક છે અને કોઈપણ કંપની લાયક કર્મચારીને બોનસ આપવાથી મનસ્વી રીતે ઇનકાર કરી શકીતી નથી.

કાયદાના નિયમો મુજબ આ બોનસનો લાભ મેળવવા માટે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ શરતો પૂરી કરવી અનિવાર્ય છે, જેમાં સામાન્ય રીતે જે સંસ્થાઓ કે કંપનીઓમાં નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન કોઈ પણ દિવસે ૨૦ કે તેથી વધુ કર્મચારીઓ કામ કરતા હોય તેમને આ નિયમ લાગુ પડે છે. આ ઉપરાંત, કેન્દ્ર સરકારના વેજ કોડ અનુસાર બોનસ માટે માસિક પગારની મર્યાદા ૨૧ હજાર રૂપિયા નક્કી કરવામાં આવી છે અને કર્મચારીએ નાણાકીય વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા ૩૦ દિવસ કામ કરેલું હોવું જરૂરી છે.

બોનસની રકમની ગણતરી અંગે વાત કરીએ તો, લાયક કર્મચારીઓ માટે લઘુત્તમ બોનસ ૮.૩૩ ટકા નિશ્ચિત કરવામાં આવ્યું છે, જે કંપનીના નફા અને સરપ્લસના આધારે વધુમાં વધુ ૨૦ ટકા સુધી હોઈ શકે છે. જો કોઈ કર્મચારીનો માસિક પગાર નિર્ધારિત મર્યાદાથી વધુ હોય તો તેની ગણતરી કાયદા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા લઘુત્તમ વેતન દર કે ચોક્કસ આધારને ધ્યાનમાં રાખીને જ કરવામાં આવે છે.

આ કાયદાકીય પ્રક્રિયાના ઇતિહાસ અને પૃષ્ઠભૂમિ પર નજર કરીએ તો, અગાઉના નિયમોમાં સમયાંતરે સુધારા કરીને કર્મચારીઓના આર્થિક હિતોને સુરક્ષિત કરવા માટે નવા વેજ કોડને અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો છે. આ નવા સંશોધનોથી દેશભરના લાખો કર્મચારીઓને સ્પષ્ટ કાનૂની સુરક્ષા પ્રાપ્ત થઈ છે અને કંપનીઓ મનમાની કરીને વાર્ષિક બોનસની જવાબદારીમાંથી છટકી શકતી નથી.

તહેવારોના આ માહોલમાં કંપનીઓ દ્વારા આપવામાં આવતી ભેટ કે દિવાળી બોનસ એ વાર્ષિક કાયદેસરની બોનસ ચૂકવણીથી તદ્દન અલગ હોય છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ જો કોઈ કંપની નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને પાત્ર કર્મચારીઓને કાયદેસરનું બોનસ ન ચૂકવે, તો કર્મચારીઓ શ્રમ વિભાગ સમક્ષ તેની સત્તાવાર ફરિયાદ નોંધાવીને પોતાના અધિકાર મેળવી શકે છે.