નવી દિલ્હી, તા.૨૩: દેશભરમાં NEET પેપર લીક વિવાદ અને વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ પ્રદર્શનો બાદ કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રીના રાજીનામાની માંગ સતત ઘેરી બની રહી છે. દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે આંદોલનકારીઓ અને વિપક્ષી નેતાઓ દ્વારા નૈતિક જવાબદારી સ્વીકારીને પદ છોડવાની આહ્વાન કરવામાં આવી રહી છે. આ વાતાવરણ વચ્ચે ભારતીય રાજકારણના એવા ઐતિહાસિક કિસ્સાઓ ફરી ચર્ચામાં આવ્યા છે, જ્યારે ભૂતકાળમાં મંત્રીઓએ કોઈ ઘટના કે દુર્ઘટના બાદ સીધા દોષિત ન હોવા છતાં માત્ર 'નૈતિક જવાબદારી' સ્વીકારીને સ્વેચ્છાએ પોતાના પદ પરથી રાજીનામા આપી દીધા હતા.

લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી: નૈતિક જવાબદારીની મિસાલ

ભારતમાં મંત્રી પદ પરથી નૈતિક આધારે રાજીનામું આપવાનો સૌથી પહેલો અને ઐતિહાસિક માપદંડ લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ સ્થાપિત કર્યો હતો.

·         અરિયાલુર ટ્રેન અકસ્માત (૧૯૫૬): તમિલનાડુમાં થયેલા ભયાનક રેલ અકસ્માતમાં ૧૫૦ થી વધુ લોકોના મોત થયા હતા.

·         તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ રાજીનામું અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હોવા છતાં, શાસ્ત્રીએ રેલ્વે મંત્રી પદેથી રાજીનામું આપવાનો આગ્રહ રાખ્યો હતો અને ઉચ્ચ નૈતિક મૂલ્યો પ્રસ્થાપિત કર્યા હતા.

વી. કે. કૃષ્ણ મેનન: ૧૯૬૨ ના યુદ્ધ બાદ રાજીનામું

ભારત-ચીન યુદ્ધ દરમિયાન દેશની લશ્કરી અસજ્જતા અને નિષ્ફળતાઓની ગંભીર જવાબદારી સ્વીકારતા તત્કાલીન સંરક્ષણ મંત્રી વી. કે. કૃષ્ણ મેનને ૩૧ ઓક્ટોબર ૧૯૬૨ ના રોજ પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું હતું. આ નિર્ણયે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને મંત્રીસ્તરીય જવાબદારીનું મહત્વ દર્શાવ્યું હતું.

ગૈસલ રેલ દુર્ઘટના અને નીતિશ કુમારનો નિર્ણય

ઓગસ્ટ ૧૯૯૯ માં પશ્ચિમ બંગાળના ગૈસલ ખાતે અવધ-આસામ એક્સપ્રેસ અને બ્રહ્મપુત્ર મેલ વચ્ચે થયેલી સામસામેની ભયાનક ટક્કરમાં લગભગ ૩૦૦ લોકોના મોત થયા હતા. આ દુર્ઘટના બાદ તત્કાલીન કેન્દ્રીય રેલ્વે મંત્રી નીતિશ કુમારે ઘટનાની સંપૂર્ણ નૈતિક જવાબદારી સ્વીકારીને વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીને પોતાનું રાજીનામું સોંપી દીધું હતું.

અશ્વિની કુમાર: કાનૂની વિવાદ વચ્ચે પદત્યાગ

વર્ષ ૨૦૧૩ માં કોલસા બ્લોક ફાળવણી (Colgate) તપાસના સંદર્ભમાં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા સરકારની આકરી ટીકા કરવામાં આવ્યા બાદ તત્કાલીન કેન્દ્રીય કાયદા મંત્રી અશ્વિની કુમારે મે ૨૦૧૩ માં રાજીનામું આપ્યું હતું. આ કિસ્સો કાનૂની અને રાજકીય ઉત્તરદાયિત્વનું એક અગત્યનું ઉદાહરણ બન્યો હતો.