નવી દિલ્હી : પીજી, શબ્દ પહેલા માત્ર મુંબઈ, દિલ્હી અને કોલકોત્તા જેવા મેટ્રો શહેરોમાં જ સંભળાતો હતો કારણ કે ત્યાં દેશભરના યુવા-યુવતીઓ રોજગાર ધંધા માટે આવતા હતા. તેમના માટે કોઈ હોસ્ટેલની સુવિધા ના હતી, હોટેલ મોંધી પડે એટલે જરુરિયાતમંદ યુવાનોને જરુરિયાતમંદ  પરિવાર પોતાને ત્યાં રહેવાની સગવડ કરી આપે , અને તેની સામે તેની પાસેથી વાજબી ચાર્જ વસૂલવામાં આવે.

કૉલેજો અને શાળાઓ માટે સરકાર અને સંસ્થાઓની ઈમારતો એટલી મજબૂત અને વિશાળ રહેતી હતી કે સ્ટુડન્ટ્સને ક્યારેય પીજીમાં રહેવાનો વખત આવતો ના હતા. પરંતુ છેલ્લા પંદર વર્ષથી કોલેજ અને યુનિવર્સીટીઓનો વ્યાપ વધ્યો, ક્લાસરુમ વધ્યા અને કોઈ પણ તિકડમબાજી કરી એડમિશન ફુલ કરી દીધા પરંતુ સ્ટુડન્ટસને રહેવાની વ્યવસ્થા ના કરી શક્યા. માત્ર કૉલેજોમાંથી મસમોટી ફી ઉધરાવી માતા-પિતા અને વિદ્યાર્થીઓને ઉંચા સ્વપ્ન અપાવી મેટ્રો શહેરોમાં કૉલેજોમાં એડમિશન કરાવી કોલેજોએ પોતાની જવાબદારી ખંખેરી લીધી, હવે આ સ્ટુડન્ટસ રહેવા ક્યાં, જાય, તો અહિયાથી શરુ થયો પીજીનો ખેલ.

કૉલેજની આજુબાજુ જ કોઈ બિલ્ડીંગ ખરીદી તેમાં નાની નાની ધોકલી જેવા રુમ બનાવી એક રુમમાં ત્રણ , ચાર લોકોને રાખી મસ મોટી ફી ઉધરાવી ભયાનક સ્થીતીમાં વિદ્યાર્થીઓને રાખવાનુ કામ એટલે પીજી. જો કે કેટલાક જેન્યુઅન પીજી પણ છે પરંતુ તેની સંખ્યા ખુબ ઓછી છે. આજે પીજીની પારાયણ એટલા માટે કરવી પડી કારણ કે સમાચાર મળ્યા છે કે દિલ્હીની સત્ય નિકેતન પીજી ધરાશાઈ થઈ અને કેટલાક બાળકો તેમાં દબાઈ ગયા છે. આ લખાઈ રહ્યું છે ત્યાં સુધી સાચી માહિતી મળી નથી પરંતુ પીજી કોલેપ્સ થઈ જાય અને બાળકો દટાઈ જાય તેનાથી ભયાનક સમાચાર હોય જ ના શકે. કેટલાક વ્હલાથી માતા-પીતા પીડા વેઠીને, પેટે પાટા બાંધીને પોતાના લાડકવાયાને સફળ થવા, ડિગ્રી લેવા માટે દિલ્હી કે બીજા શહેરોમાં ભણવા મોકલે છે. અને ત્યાં આવી દુર્ઘટના બને તો કટેલો આધાત લાગે. હવે વાત દિલ્હીના પીજીની.દિલ્હીનું સત્ય નિકેતન... દેશના અનેક રાજ્યોમાંથી આવતા વિદ્યાર્થીઓ માટે રહેવાનું મહત્વનું સ્થળ. દિલ્હી યુનિવર્સિટી, કોચિંગ અને અન્ય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની નજીક હોવાથી અહીં મોટી સંખ્યામાં PG અને ખાનગી હોસ્ટેલ ચાલે છે. પરંતુ રવિવારે સત્ય નિકેતનમાં બનેલી બિલ્ડિંગ ધરાશાયી થવાની ઘટનાએ એક મોટો સવાલ ઊભો કર્યો છે—

6 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ સત્ય નિકેતન વિસ્તારમાં એક બહુ-માળી બિલ્ડિંગ ધરાશાયી થતાં અફરાતફરી મચી ગઈ. ઘટનાની જાણ થતાં દિલ્હી ફાયર સર્વિસ, પોલીસ, NDRF સહિતની ટીમો ઘટનાસ્થળે પહોંચી હતી. કાટમાળમાંથી લોકોને બહાર કાઢવાની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી હતી. પ્રાથમિક અહેવાલોમાં એક વ્યક્તિના મોત તથા કેટલાક લોકો ગંભીર રીતે ઘાયલ થયાની માહિતી સામે આવી છે. જોકે રેસ્ક્યૂ ઓપરેશન દરમિયાન આંકડામાં ફેરફાર થવાની શક્યતા છે. આ બિલ્ડિંગમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે PGની વ્યવસ્થા હતી અને તેમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો રહેતા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. પીજી દુર્ધટનામાં અકસ્માત ઓછો અને  કે બેદરકારી વધુ લાગી રહી છે. કારણ કે દરેક બિલ્ડિંગ ધરાશાયી થાય ત્યારે સૌથી પહેલો સવાલ હોય છે

સત્ય નિકેતનની આ ઘટનામાં પ્રાથમિક તપાસ દરમિયાન બિલ્ડિંગના નીચેના ભાગમાં બાંધકામ અથવા રિનોવેશનનું કામ ચાલી રહ્યું હોવાની માહિતી સામે આવી છે. હવે તપાસ એ દિશામાં પણ થવી જરૂરી છે કે આ કામ માટે જરૂરી મંજૂરી લેવામાં આવી હતી કે નહીં અને બાંધકામ દરમિયાન બિલ્ડિંગની સ્ટ્રક્ચરલ સલામતી જળવાઈ હતી કે નહીં. જો બાંધકામમાં કોઈ પ્રકારની ગેરરીતિ થઈ હોય અને તેના કારણે બિલ્ડિંગ નબળી પડી હોય તો જવાબદારી માત્ર એક વ્યક્તિની રહેતી નથી. મકાન માલિક, PG સંચાલક, કોન્ટ્રાક્ટર અને સંબંધિત મંજૂરી આપનારા તથા તપાસ કરનારા વિભાગોની ભૂમિકા પણ તપાસવી પડશે.

પ્રાથમિક અહેવાલો પ્રમાણે સત્ય નિકેતનની ધરાશાયી થયેલી બિલ્ડિંગમાં ‘હોસ્ટેલ ડેઝ’ નામે બોયઝ PG ચાલતું હતું અને તેની ક્ષમતા આશરે 75 બેડ જેટલી હોવાનું સામે આવ્યું છે. અહીંથી સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે—જો એક જ બિલ્ડિંગમાં આટલી મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓ રહેતા હોય તો શું બિલ્ડિંગની ક્ષમતા, ફાયર સેફ્ટી, સ્ટ્રક્ચરલ સ્ટેબિલિટી અને ઈમરજન્સી એક્ઝિટની નિયમિત તપાસ થતી હતી? PGમાં રહેનારા વિદ્યાર્થીઓ સામાન્ય રીતે મકાનની બાંધકામ ગુણવત્તા કે મંજૂરી અંગે તપાસ કરતા નથી. તેઓ ભાડું ચૂકવે છે અને સલામત રહેઠાણની અપેક્ષા રાખે છે. એટલે સુરક્ષાની જવાબદારી આખરે સિસ્ટમ પર આવે છે.

આ ઘટનાએ દિલ્હીમાં ચાલતા PG અને ખાનગી હૉસ્ટેલના વાસ્તવિક આંકડા અંગે પણ સવાલ ઊભો કર્યો છે. દિલ્હીમાં PGની કુલ સંખ્યા માટે હાલમાં એક જ, સંપૂર્ણ અને અપડેટેડ જાહેર સત્તાવાર ડેટાબેઝ ઉપલબ્ધ નથી. 2022 દરમિયાન દિલ્હી પોલીસ દ્વારા ખાનગી PG અને હૉસ્ટેલને લાઇસન્સિંગ વ્યવસ્થામાં લાવવાની ચર્ચા વખતે આશરે 700 જેટલા ખાનગી હોસ્ટેલ અને PGનો ઉલ્લેખ થયો હતો.પરંતુ આ આંકડો 2026માં દિલ્હીમાં ચાલતા કુલ PGનો આંકડો નથી. હકીકતમાં દિલ્હીમાં મોટી સંખ્યામાં એવા મકાનો છે જ્યાં એક માલિક અથવા ઓપરેટર રહેણાંક મકાનના અનેક રૂમ વિદ્યાર્થીઓને ભાડે આપે છે. આવા દરેક સ્થળની સ્થિતિ એકસરખી નથી અને તમામ સ્થળો એક જ સત્તાવાર રજિસ્ટરમાં નોંધાયેલા છે એવું માનવું પણ યોગ્ય નથી. એટલે દિલ્હીમાં કેટલા સત્તાવાર અને કેટલા બિનસત્તાવાર PG છે તેનો ચોક્કસ આંકડો મેળવવા માટે સરકાર અને સ્થાનિક સંસ્થાઓએ સંયુક્ત સર્વે કરવો જરૂરી છે.

દિલ્હીના અનેક વિસ્તારોમાં સામાન્ય રહેણાંક મકાનોનું વ્યાવસાયિક રીતે PG તરીકે સંચાલન થાય છે. મકાનમાં રૂમોની સંખ્યા વધારવી, પાર્ટિશન કરીને વધુ બેડ બનાવવાં, કોમન જગ્યાઓનો રહેઠાણ તરીકે ઉપયોગ કરવો, બેઝમેન્ટનો અલગ હેતુ માટે ઉપયોગ કરવો અને ક્યારેક મંજૂર પ્લાન કરતાં વધુ બાંધકામ કરવું—આ પ્રકારના મુદ્દાઓ અંગે સમયાંતરે ફરિયાદો સામે આવતી રહી છે. પરંતુ સમસ્યા એ છે કે PG વ્યવસાય શરૂ થઈ ગયા પછી તેની નિયમિત અને એકસમાન તપાસ કોણ કરશે? આ સવાલનો જવાબ સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ.

કોઈ PGમાં દુર્ઘટના થાય ત્યારે સૌથી પહેલા માલિક અથવા સંચાલક સામે આંગળી ચીંધાય છે. જો તેણે નિયમોનો ભંગ કર્યો હોય તો કાર્યવાહી થવી જ જોઈએ.પરંતુ જો બિલ્ડિંગમાં ગેરકાયદે બાંધકામ વર્ષોથી ચાલતું હોય, સ્થાનિક સ્તરે તેની ફરિયાદો થતી હોય અથવા મંજૂરી વિના ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હોય અને છતાં તંત્રને તેની જાણ ન થઈ હોય અથવા જાણ હોવા છતાં કાર્યવાહી ન થઈ હોય તો સરકારી તંત્રની ભૂમિકા પણ તપાસવી જરૂરી છે. દિલ્હીમાં અગાઉની બિલ્ડિંગ દુર્ઘટનાઓએ પણ આ જ પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે.

સત્ય નિકેતનમાં અગાઉ પણ પડી હતી બિલ્ડિંગ સત્ય નિકેતન માટે આ પહેલી બિલ્ડિંગ દુર્ઘટના નથી. એપ્રિલ 2022માં પણ સત્ય નિકેતનમાં બાંધકામ હેઠળની ચાર માળની ઇમારત ધરાશાયી થઈ હતી. આ ઘટનામાં મજૂરોના મોત થયા હતા અને કેટલાક લોકો ઘાયલ થયા હતા. એટલે ચાર વર્ષ બાદ એ જ વિસ્તારમાં ફરી આવી ગંભીર ઘટના બનવી એ માત્ર અકસ્માત તરીકે જોવાની બાબત નથી. અહીં બાંધકામની ગુણવત્તા, મંજૂરી અને સ્થાનિક મોનિટરિંગ વ્યવસ્થાની પણ તપાસ થવી જોઈએ.

દિલ્હીના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ છેલ્લા વર્ષોમાં બિલ્ડિંગ ધરાશાયી થવાની ઘટનાઓ બની છે. કેટલીક ઘટનાઓમાં ગેરકાયદે વધારાના માળ, બેઝમેન્ટમાં ખોદકામ, નબળી બાંધકામ સામગ્રી અને માળખાકીય ફેરફારો જેવા મુદ્દાઓ તપાસમાં સામે આવ્યા છે. આ ઘટનાઓ એક વાત સ્પષ્ટ કરે છે— બિલ્ડિંગ અચાનક નથી પડતી. ઘણી વખત તેની પાછળ વર્ષોની બેદરકારી, ગેરકાયદે ફેરફાર અથવા નબળા બાંધકામની પ્રક્રિયા હોય છે. અને જ્યારે એ જ બિલ્ડિંગમાં ડઝનોથી લઈને સેંકડો લોકો રહેતા હોય ત્યારે જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે. PG માટે હોવું જોઈએ ‘સેફ્ટી સર્ટિફિકેટ’ હવે સમય આવી ગયો છે કે દિલ્હીમાં PGને માત્ર ભાડાના મકાન તરીકે નહીં પરંતુ હોસ્ટેલ જેવી સુરક્ષા વ્યવસ્થા ધરાવતા રહેઠાણ તરીકે જોવામાં આવે. દરેક PG માટે એક કેન્દ્રિય ડિજિટલ રજિસ્ટર હોવું જોઈએ. તેમાં—બિલ્ડિંગ માલિકનું નામ,PG સંચાલકનું નામ,બિલ્ડિંગની મંજૂર ક્ષમતા,વાસ્તવિક રહેવાસીઓની સંખ્યા,મંજૂર બિલ્ડિંગ પ્લાન,ફાયર સેફ્ટી સર્ટિફિકેટ,સ્ટ્રક્ચરલ સેફ્ટી સર્ટિફિકેટ,ઈલેક્ટ્રિકલ સેફ્ટી,લિફ્ટ સેફ્ટી,ઈમરજન્સી એક્ઝિટ,બેઝમેન્ટનો ઉપયોગ,ગેરકાયદે બાંધકામની સ્થિતિ,પોલીસ વેરિફિકેશન,જેવી તમામ માહિતી હોવી જોઈએ.

સત્ય નિકેતનની ઘટના બાદ સૌથી મોટું કામ એ હોવું જોઈએ કે દિલ્હી સરકાર, MCD, દિલ્હી ફાયર સર્વિસ અને પોલીસ મળીને સમગ્ર દિલ્હીના PG અને ખાનગી હોસ્ટેલનું Safety Audit કરે. ખાસ કરીને દિલ્હી યુનિવર્સિટી, JNU, જામિયા, કોચિંગ હબ અને મોટા શૈક્ષણિક વિસ્તારોની આસપાસ આવેલા PGની તાત્કાલિક તપાસ થવી જોઈએ. જે બિલ્ડિંગમાં નિયમોનું પાલન ન થતું હોય તેને માત્ર નોટિસ આપવાથી કામ નહીં ચાલે. જ્યાં વાસ્તવિક જોખમ હોય ત્યાં વિદ્યાર્થીઓને સુરક્ષિત રીતે ખસેડવા અને બિલ્ડિંગ ખાલી કરાવવાની કાર્યવાહી પણ થવી જોઈએ. સવાલ માત્ર એક બિલ્ડિંગનો નથી.સત્ય નિકેતનની આ ઘટના હવે માત્ર એક દુર્ઘટનાની ખબર બનીને રહી ન જવી જોઈએ.આ ઘટના દિલ્હીના PG મોડલ સામે એક મોટો પ્રશ્નાર્થ છે. જે બિલ્ડિંગમાં 50, 60 કે 75 વિદ્યાર્થીઓ રહે છે, તે બિલ્ડિંગની જવાબદારી માત્ર મકાન માલિકની છે કે સમગ્ર તંત્રની? જો કોઈ PG ગેરકાયદે ચાલતું હોય તો તેને શોધવાની જવાબદારી કોની? જો બિલ્ડિંગમાં મંજૂર પ્લાન કરતાં વધારે બાંધકામ હોય તો કાર્યવાહી કોણ કરશે?જો બેઝમેન્ટમાં જોખમી રીતે બાંધકામ ચાલી રહ્યું હોય તો તેને રોકશે કોણ?

દુર્ઘટના થાય તે પહેલાં તંત્ર જાગશે કે પછી દરેક વખતે કાટમાળમાંથી વિદ્યાર્થીઓને શોધવાની રાહ જોશે?સત્ય નિકેતનની આ દુર્ઘટના કદાચ એક બિલ્ડિંગની દીવાલો ધરાશાયી થવાની ઘટના છે, પરંતુ તેની સાથે દિલ્હીની PG વ્યવસ્થા, બાંધકામની મંજૂરી અને સરકારી દેખરેખની અનેક દીવાલો પણ હચમચી ગઈ છે.